туохт., эргэр. Үүрбэлээх буол, үөр сүөһүлэн. ☉ Быть владельцем гурта
Ураҕас тостор үүрбэлэнэн иһэллэр. ПЭК СЯЯ
Иннигэр уһун үүрбэлэнэн, кэннигэр кэтит сэтиилэнэн бараргын көрөөрү аттанар аһылыккар кэлбитим. «Чолбон»

көр ынах
Сыһыы, толоон иһигэр Сылгы сүөһү сырсыбыт, Алаас, хочо иэнигэр Анах сүөһү аалласпыт, Толуу күрүө аайытын Төрөлкөй торбос үөскээбит. Саха нар. ыр. III
Алаһа дьиэни баһылыктаан Аал уоту оттуҥ! Алтан сэргэни анньынан, Алаас муҥунан Анах сүөһүлэниҥ, Сыһыы муҥунан сылгы сүөһүлэниҥ. П. Ядрихинскай

туохт., эргэр. Өлбүгэлээх (оттуур ходуһалаах) буол. ☉ Получать сенокосное угодье
Кини хас да атыыр үөрдэммитэ, элбэх ынах сүөһүлэммитэ, дойду үтүөтэ өлбүгэлэммитэ, бэртээхэй кыстык, сайылык, отор дьиэлэрдэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Аҕата Быргый, төһө да саһыл өлбүгэлэннэр, дьадаҥы киһи этэ. «ХС»

туохт.
1. Айаҥҥа эбэтэр таһаҕас тиэйэргэ көлүллэр, мииниллэр сүөһүлэн. ☉ Обзавестись рабочим скотом, иметь упряжной скот
Оҕус көлөлөн. — Тыаҕа бэйэҕит көлөлөнөн сылдьар буолуоххут. ИИА КК
2. көсп., кэпс. Бэйэтэ хаамар, айанныыр тиэхиникэлэн. ☉ Иметь самоходную технику, обзаводиться самоходной техникой (на которой можно ездить)
Ыал үксэ массыына, матасыыкыл арааһа көлөлөннө. С. Федотов
Күлүмүрдэс тимир көҕүстээх Күүстээх тыраахтар көлөлөммүккүт, Уохтаах дохсун кыайыылаах Уустук массыына тирэхтэммиккит. С. Васильев

туохт., эргэр. Кимиэхэ эмэ үүнүүтэ суох дьылга эбии оттуур сирдэ биэр. ☉ Выделить кому-л. покосной земли в придачу к норме в неурожайный год
Хайдаҕас курдук сэниэ ыаллардаах, элбэх сүөһүлэнэн эрэр аҕа уустарыгар сири эмтиэкэлииргэ, Амыдай үрэҕиттэн, Улуу Сыһыыттан биэсалта күрүө сирин бэрдэрэр гына этэргэ сүбэлэстилэр. Болот Боотур

1. дьонноо диэн соччо тут-бат ф-тан бэй. туһ. Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев
   Онтон бэттэх Мойуос кинээс - Сэрииһит дьонноммута. «ХС»
2. Дьонунан туол; элбэх киһилээх буол. ☉ Наполняться людьми, народом; обрести людей
   Кинилэртэн [Нуой уолаттарыттан] бары сир дьонноммута. ПЭК СЯЯ
   Бу киэһэ кулууппут хаһан да буолбатаҕын курдук элбэх дьоннонно. Сотору, адьас сотору, Саха сирэ Барамыгин курдук бурдугу өлгөмнүк үүннэрэр үгүс дьоруой дьоннонуоҕа. П. Егоров
   △ Киһилэн-сүөһүлэн (сирдойду туһунан). ☉ Заселяться, населяться людьми, народом (о местности, территории). Туймаада хочото өҥ буолан өбүгэлэрбит саҕаттан элбэх дьонноммута

аат.
1. Өр, уһуннук, хараххын араарбакка көрүү. ☉ Внимательное разглядывание, рассматривание, пристальный взгляд. Болҕомтолоох одуу буолла
2. көсп. Сии-сэмэ, сиилээһин-хоһулааһын. ☉ Осуждение, нарекание; пересуды
Онно туох одуута баарый? Далан
[Хандыы:] Бэйэм көлөһүммүнэн сүөһүлэммитим одуу буоллаҕай. А. Фёдоров
Былыргы хараҥа үйэҕэ өбүгэлэрбит атын суолу кыайан тобулбатахтара сии-одуу буолуон сатаммат. Багдарыын Сүлбэ
♦ Одуу быһар көр быс
Мин илииматаҕым хайдах хамсыырын туораттан одуу быһан кэтээччилэр баалларын билэбин. В. Яковлев
«Кыыл таба тугутун курдук дии», — диэн Чуура иһигэр одуу быһар. Л. Попов
Кинилэри [Нарыйалааҕы] Степанида түннүгүнэн көрөн одуу быһа турда. Айысхаана
ср. телеут. аду ‘почтение, уважение’

I
сыһ. Саамай элбэҕэ. ☉ Самое большее, как максимум
Аҕата, аатырбыт На кыйбах баай, муҥутаан, тоҕус сүүс тоҕус уон сүөһүлэнэрэ. Күннүк Уурас тыырап. Монголлар сүөһүнү сүрүннээн эти ыларга иитэллэр. Ынахтан му ҥутаан биэс сүүс …… алта сүүс киилэ үүтү ылаллар. И. Федосеев
Эн баарыҥ саҕана бу дойду хайдах этэй? Муҥутаан онон-манан биэс-алта дьиэ баара дуу, суоҕа дуу? С. Ефремов
II
туохт. эб. Саҥарааччы этиллэр предмети, хайааһыны, бэлиэни үрдүктүк сыаналыырын, эбэтэр күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку говорящим предмета речи или усиление действия, признака
Ити кини киһи, билии-көрүү муҥутаан, тоҕо хайаҕа таласта, тииҥ суолун көрбөт бэйэтэ дуу, хайдах дуу? В. Протодьяконов
Харатаайап кулубалаах, баай-талым муҥутааннар, баар эрэ соҕотох оҕолорун оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
Сымыйалыырын айыыргыырын муҥутаан, ону эппэтэх күтүр буолуо ээ. Софр. Данилов

1. аат. Сарсыарда уонна киэһэ икки ардынааҕы кэм, күн ортото. ☉ Дневное время, день, светлая часть дня, обеденное время. Күнүс буолла. — Күндээр маҥан күнүс Күөрэйэн истэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Аан дайдыга Айхалынан арылынна, Күрүөх дойдулары күнүһүнэн күндээртэ. А. Софронов
   Дьоллоох дойдум күнүһэ Түүҥҥэ тоҕо солбуллуоҕай? Эллэй
2. сыһ. суолт. Сарсыарда уонна киэһэ икки ардыгар, күн ортотугар. ☉ Днем
   Күнүс оскуола дириэктэрэ биһигини кабинетыгар ыҥыртарда. Н. Якутскай
   Чэ, билигин түүн үлэлиибит дуу, күнүс үлэлиибит дуу. Ону дьүүллэһиэҕиҥ. М. Доҕордуурап
   Күнүс ойуур ортотугар баар төгүрүк көлүччэни кыйа Күөрэгэй [кыыс аата] баран истэ. Т. Сметанин
   ♦ Күнүс олорбокко, түүн утуйбакка — олох сынньаммакка, олус үлэлээнхамнаан. ☉ Без сна и отдыха, без устали (работать)
   Бу тоҕо дьүдэйдиҥ? Көрбөтөҕүм өр буолан, умуннум дуу? Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии. А. Софронов
   Күнүс олорбокко, түүн утуйбакка …… син сүөһүлэнэн, ыал буолан баартара. Эрилик Эристиин
   ◊ Күрүлүүр күнүс — сырдыкка, күннээххэ, сып-сырдык эрдэҕинэ. ☉ Среди белого дня, в середине дня
   Иллэрээ саас бэл күрүлүүр күнүс биир мээчиктии сылдьар оҕону дэҥнээбиттэрэ. Софр. Данилов
   Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сиэйэлкэлэрин кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
   Уоруйахтар, күрүлүүр күнүс түннүгүнэн эбэтэр эҥин араас уустук, хатааһыннаах ааннары аһан киирэн, талбыттарын ылан тахсаллара. ОАП ИиЭУО
   ср. тюрк. күндүз ‘днем’

саҥа алл. Сүөһүнү, сылгыны үүрэргэр түргэтэтэр хаһыы. ☉ Крик, понукающий скот (стадо скота), коня (табун лошадей) двигаться быстрее
Һай-һат! Саллырҕаччы сиэлэн иһиий! Уурастаамаар! Мин бэрт былдьаһааччы Буолбатахпын, ол да буоллар Кыһыыта бэрт, дьонтон хаалар. И. Гоголев
Таһырдьа ынахтар маҥыраһаллара, били соҕотох биэлээхтэрэ кистээн аймаһыйбыта, онуоха эбии һай-һат, һуу-һаа диэн саҥа айдаана [кыыс кулгааҕар] ынырыктык иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Хара Кыыс [ынах аата] кэлээтин төрөөбүтэ, дьэ һай-һат буола түспүппүт. В. Иванов
♦ Һай-һат диэ — 1) элбэх сүөһүлэн, сүөһүнэн байан бар. ☉ Развести огромное количество скота, разбогатеть крупным рогатым скотом и лошадьми. Кэлин кинилэр һай-һат диэн кыаҕыран барбыттара; 2) үрдүк ситиһиилэн, балаһыанньаҥ тубус, өрө таҕыс. ☉ Добиваться больших успехов, достигнуть высот, находиться в лучшем положении
Халаммыт норуоттар ииммиттэрэ-сүппүттэрэ, олох сайдыыта ол континеннарга бытаарбыта, ол оннугар Европа норуоттара «һай-һат» диэбиттэрэ, тыыллан-сайдан тахсыбыттара. Далан
Улахан өйдөөх-санаалаах, киэҥ билиилээх дьон баар буоллахтарына эрэ төрөөбүт Сахабыт сирин «һай-һат» дэтиэхпит. В. Протодьяконов
Өрдөөҕүтэ манна эмиэ улахан күөл баарын Боппуоктар көһөрөн олус киэҥ, олус үүнүүлээх ходуһа таһаарбыттар, онтон ыла «һайһат» диэн байан барбыттар. «ХС»