прыгун в "ыстанга" (см. ыстаҥа ).

1) прыгать, скакать; аһыҥа ыстаҥалыыр кузнечик прыгает; 2) спорт. соревноваться в "ыстанга" (см. ыстаҥа ).

аат., успуорт. Ыстаҥанан дьарыктанар, ыстаҥаҕа күрэхтэһэр киһи. ☉ Человек, занимающийся якутским национальным видом спорта — прыжками ыстанга (ыстаҥа), участник такого состязания. Бастыҥ ыстаҥаһыт
□ Сылбырҕатык ыстанан кыыралдьытыҥ, Кылыыһыттар, ыстаҥаһыттар, Бу үүммүт үөрүүлээх сылгытын Көрсүҥ ситиһии түһүлгэтигэр. И. Эртюков
Күүстэринэн биитэр сымсаҕайдарынан дьону сөхтөрбүт бөҕөстөр, быһыйдар, кылыыһыттар, ыстаҥаһыттар тустарынан кэпсээннэр норуокка киэҥник биллэллэр. ССЛИО

I 1) берёста || берестяной; туос ураһа берестяная яранга; туос ыаҕас берестяное ведро; туоһу хастаа = снимать берёсту; 2) перен. отметки для прыжков (в национальных прыжках кылыы , ыстаҥа , куобах ) # туос араҕас светло-жёлтый.
II : туос аччык очень голодный; туос бэйэ (или бэйэм , бэйэтэ ) лично он (или я, ты) сам; туос сыгынньах совсем голый, нагой; туос сымыйа чистая ложь.

аат.
1. Сүүрэн кэлэн уһуну ыстаныы. ☉ Прыжок в длину (с разбега)
Онтон утуу-субуу куобах, ыстаҥа, буурдааһын буолуталаата. Болот Боотур
Ардыгар мас тардыһыыта, хаһаас хостооһуна, солоҥдолооһун, буурдааһын, куобахтааһын, тустуу буолуталыыллар. Н. Якутскай
2. эргэр. Илиинэн оту охсорго күрэхтэһии. ☉ Соревнование в косьбе сена вручную
Оччотооҕуга оройуоҥҥа «буурдааһын» диэн илиинэн охсооччулар күрэхтэһиилэригэр Алексей Иванович Кладкин күҥҥэ хас да гектары охсон нэлэһитэр холкуостаах баар этэ. ПДН ӨСДь
Кэнники истибитим — Василий Ларионов куоталаһыыга төрүт да киирбэтэх, буурдааһыҥҥа турумматах. Ф. Софронов. Тэҥн. күүлэй

даҕ., кэпс. Атаҕынан түргэн, сытыы, быһый. ☉ Быстроногий, легконогий, быстрый
Манчаары наһаа күүстээҕин, сүрдээх кытыгыраһын …… сэргэ …… куттанары билбэт хорсун быһыылаах киһи этэ дииллэр. Софр. Данилов. Т. Сметанины сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Вася оройуоҥҥа кытыгыраһынан аатырара, сүүрүүгэ, кылыыга, ыстаҥаҕа тэҥнээҕин булбатаҕа. «ХС»
△ Түргэн сырыылаах (кыыл туһунан). ☉ Скорый, резвый (о животном)
Таракааннар сыбыгыраһан кытыгырас да кыыллар буолаллар эбит. Н. Заболоцкай
Таас быыһынан чубукулар миэхэ субу уун-утары сүүрэн быыраттан кэллилэр… Эчи кытыгырастарын! А. Кривошапкин (тылб.)
Тугутчааным кытыгыраһа сүрдээх. Хайдах да кыайан сиппэппин. Н. Тарабукин (тылб.)

аат.
1. Кэрбээччилэргэ киирэр уһун кулгаахтаах, кэлин уһун атахтаах кыһын маҥан, сайын бороҥ түүлээх кыра кыыл. ☉ Заяц-беляк
Хас да куобах кылыыбын көрөн, туораан чонойбут. Амма Аччыгыйа
Туһах эмис куобаҕын тото-хана сиэн баран, …… Утуйаары тэринэн, Ороннорун буллулар. Күннүк Уурастыырап
Куобахчааннар, төрөөт, бэйэлэрэ эрэ талах төрдүгэр хаалаллар. Ийэ куобах кинилэри сыалаах үүтүнэн аһатаат, баран хаалар. КЗА АҮө
2. спорт. Икки атаҕы холбуу тутан уон икки туоска ыстанар спортивнай оонньуу. ☉ Якутский национальный вид спорта — прыжки в длину на двенадцать меток на двух ногах вместе
Ыстаҥа, куобах, кылыы билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. М. Чооруоһап
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. М. Чооруоһап
♦ Куобах сүрэх — куттас, куттаҕас (оҕо, киһи). ☉ Трусливый (о ребенке, человеке)
[Комсомолец:] Куһаҕан дьыала таҕыста. Биһиги ячейкаҕа биир куобах сүрэх уол баара көһүннэ. С. Ефремов
◊ Куобах кыырда зоол. — куобаҕы бултаһар мэкчиргэлэргэ киирэр бөдөҥ, тыҥырахтаах көтөр, модьу атах. ☉ Филин
Куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах киэһээни быһа үгүрүөлээнүгүрүөлээн баран, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон. Куобах уоһа — ойуурга дьөлүтэ түспүт оҥхойдордоох сир. ☉ Неровное, бугристое место в лесу
«Тайах улаханнык эмсэҕэлээбэтэх, көрүҥ», — диэбитэ кини. Биһиги куобах уоһун быһыта үктэтэлээн барбыт суолун көрбүппүт. Далан
Үрэх ыарҕалаах өттө бүтүннүү, куобах уоһун курдук, туора-маары аҥхалаат, хайыта барыы эбит. В. Яковлев
ср. хак. хобай ‘торчать’, тув. ковай ‘приподниматься’ (букв. ‘торчащий (зверь)’, т.е. заяц)

аат.
1. Сүөһү бэрбээкэйин кылгас алын сүһүөх уҥуоҕа. ☉ Надкопытный сустав у животных, бабка
Сыаҕай саҕа да сыаната биллибэт (тааб.: кыһыл оҕо). Оноҕос тыаһа өрө уһуутаата, сыаҕай тыаһа тас гына түстэ. П. Ойуунускай
Тустууга, мас тардыһыыга, Ыстаҥаҕа, кылыйыыга, Оҕунан сыаҕай ытыыга, Эпчиргэлээн быраҕыыга — Барытыгар бастыҥ буолан, Мүһэ-хары бөҕө ылан, Өссө кэҥиир сурахтара, Бу саха бухатыырдара. И. Эртюков
2. эргэр. Урукку кэмҥэ оҕо оонньуура буолар сүөһү бэрбээкэйин кылгас алын сүһүөх уҥуоҕа. ☉ Нижняя короткая суставная кость лодыжки животного, применявшаяся в прошлом как игрушка для детей. Оҕобут оонньуура диэн — кини бэйэтэ төгүл-төгүл көрдүүрүнэн …… үтүө көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥорторон биэрэллэр. Саха фольк. Сыыдам Сыҥалаабыт, ийэтэ-аҕата маанылаан иитэн, араас көмүс сыаҕайы, көмүс ынаҕы, симэхтээх таҥаһы, …… түүлээх эгэлгэтин мунньан оонньуур буолара үһү. Саха сэһ
1977
ср. бур. шагай ‘бабка (надкопытная кость)’

1. ыстан I диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Кыанар киһи быһыытынан, биир да дулҕа төбөтүн сыыһа үктээбэккэ ыстаҥалаан, ытын аттыгар биирдэ баар буола түстэ. Н. Босиков
   Ыт ыйылыы-ыйылыы иччитин тула сүүрбэхтээтэ, өрүтэ ыстаҥалаата. В. Иванов
   Оҕолор арааһынай өҥнөөх бэргэһэлэрин кэтэн баран мин тулабар ыстаҥалаатахтарына, кинилэртэн киһи хараҕа араҕыа суох курдук буолара. «Чолбон»
2. успуорт. Атахтаргын олбу-солбу быраҕаттаан төһө кыалларынан ыраах ыстанарга күрэхтэс. ☉ Участвовать в соревнованиях по прыжкам ыстанга (ыстаҥа)
   Дмитрий Босиков күөгэйэр күнүгэр сылдьан түөртүү ыллар хаамыылаах уон икки туоска кылыйан, ыстаҥалаан күөрэлдьитэрэ. АВФ ЫХТС
   Күөлгэ киирэн ыраас хаарга кылыстылар, ыстаҥалаатылар. БН СУ
   Тэҥнээхтэрбит көрсүһэннэр Дэгэлдьиһэ кылыйдылар, Ыраах ааһа түсүһэннэр Ыстаҥалаан кыырайдылар. «Чолбон»
3. көсп. Өрүкүйэ, ойуолуу хамсаа (хол., кутаа уота). ☉ Кидаться в разные стороны (напр., о языке пламени)
   Күүстээх тыал кутаа өрүтэ ыстаҥалыыр имигэс төлөнүн сиргэ ньимси охсон иһэр. Софр. Данилов
   Уот сэбирдэххэ бытаарар, оттон окко тиийээт түргэтээн, ыстаҥалаабытынан барар. В. Арсеньев (тылб.)

I
1. аат. Хатыҥ мас үрүҥ дьүһүннээх тас хаҕа, бүрүөтэ. ☉ Берёста
Хатыҥ туоһунан бүрүнэн, Бары барыта туртайар. Л. Попов
Таһырдьаттан Былтаҕар Былатыан киирэн туостары уокка ититэр. Күндэ
Ньургуһун тигэ олорор туоһун ыһыктан кэбиспитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. даҕ. суолт. Туостан тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из берёсты, берестяной
Оҕонньор …… атаҕын оллооннуу уурунна, туос холтуунун таһааран, ойоҕоһун тыгыалаата. Амма Аччыгыйа
Уот иннигэр сиргэ тигиллэн эрэр туос тымтайдар сыталлар. Күндэ
Аҕам тохтуу түһэн баран, туос тыытыгар олорон, туруору сыгынньах мас хайалардаах уҥуоргу кытылга тахсыбыта. «ХС»
♦ Кутуругар туос баайбыт көр кутурук. Доҕор буола сылдьан Коляҕа кутуругар туос баайбыт, дьыалаҕа сөрөөбүт кини
□ Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС»
Туос ала көр ала. Биир туос ала ынахтаахпыт сарсыарда бүтэһик түүтэх отун сии хаалбыттааҕа. П. Аввакумов. Туос иһит- тээххэ топпот көр иһит III
◊ Туос иһит көр иһит III
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр …… эҥин үлүгэр дьүүлэдьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ. Туос кугас көр кугас. Туос кугас кулунчук
др.-тюрк. тоҕ, хак. тос, тат. тоз, алт. тос
ср. коми той ‘берёста’
II
аат., спорт. Атах оонньуутугар (кылыыга, куобахха, ыстаҥаҕа) хас олук аайы ууруллар бэлиэ. ☉ Метки для якутских национальных видов состязаний по прыжкам — кылыы II, куобах 2, ыстаҥа, устанавливаемые в качестве ориентира для определения количества и амплитуды прыжков
Уон икки табаны уһаты Хаҥа устатыгар баайаллар. Ол кэннэ табалары туос оҥостон кылыйаллар. Саха фольк. Туос уурталыыллар быһыылаах, бүтэһик туоһу сыанаҕа көстөр гына уураллар. Амма Аччыгыйа
Майаҕатта Бэрт Хара кылыйан Туостан туостары куоһартыыр. М. Ефимов
III
аат. Остуолга арыгылаах үрүүмкэни көтөҕөн туран кими, тугу эмэ эҕэрдэлиир тыл. ☉ Застольное пожелание, предложение выпить вина в честь кого-чего-л., тост
Бииртэн биир бэрт туостар кэлэн иһэр Саҥа дьылга аҥаардастыы үчүгэйи эрэ ыралаан этилиннилэр. Н. Лугинов
Иккис туоһу Ирина көтөхтөрдө. Р. Баҕатаайыскай
Сыбаайба тамадата, эппит-тыыммыт эдэр киһи, ырыа доҕуһуоллаах туос бөҕөнү субуруччу көтөхтөрөн истэ. П. Аввакумов
IV
сыһ. эб. Сорох даҕааһыннар суолталарын күүһүрдэр, «адьас, төрдүттэн, олох» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы прилагательного со значением «совсем, совершенно»
Тыа быыһыгар биирдэ титирээн уһуктубута, туос сыгынньах кэриэтэ, ырбаахылаах баккынан эрэ сытар үһү. Н. Заболоцкай
Үөрэммиттэринэн туос сатыы, дьонтон ыйдара-ыйдара, наадалаах сирдэригэр тиийэн кэлэн, ытык иэстэрин төлөөбүт курдук сананнылар. ПНИ АДХ
Атырдьах ыйа ардаан сиигирдибэккэ кэнчээри кэмчи, киэҥ сир туос кубаҕай көрүҥнэммит. ПИС СТС
♦ Туос акаары көр акаары
Баҕар, улуу гений да буол, Баҕар, туос акаары да буол, Сорох өлөр, сорох төрүүр, Олох сокуона тыйыс өрүү. И. Федосеев
Туос аччык көр аччык. Туос аччык, дэлби тоҥон Ньырбачаан халлаан сырдыыта кычча хараҕа, кылайар тыына эрэ тиийбитэ. Далан
Туос иллэҥ көр иллэҥ. Тугу да гынара суох туос иллэҥ буоллаххына, соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк