сатар диэнтэн тиэт
туһ. Буору-сыыһы ытыйбахтаан Көлүөһэлэр сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай

туохт.
1. Олус улаханнык кыланан ыһыытаа, үөгүлээ (хол., уордайан, ыксаан). ☉ Громко кричать, вопить (напр., в гневе)
Настаа хаһыыра түһэн баран киэр ыстанар. Күндэ
Биир ньиэмэс табыллан хаһыырда. Т. Сметанин
Арсен бары кыһыыта-абата бүүйэ-хаайа тутан, эмискэ хаһыыра түһээт, биэдэрэтин харбаан ылла да [ынаҕы] сискэ мииннэрдэ. А. Фёдоров
△ Олус улаханнык часкый, хаһыытаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Издавать протяжные, громкие звуки, рычать, реветь, курлыкать и т. д. (о животных)
Саҥардыы курдук саныыбын Эйигин кытта сылдьарбын: Сааскы туруйа хаһыыран, Саалана-кустуу барарбын. Күннүк Уурастыырап
Бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
Баабыр эмиэ хаста да ыстаммыт уонна эмиэ хаһыырбыт. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус улахан тыаһы-ууһу таһаар (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Производить протяжные, гулкие, громкие звуки, выть, реветь, свистеть (напр., о сильном ветре, пурге)
Буурҕа ыһыырар, Буурҕа хаһыырар, Хаары ытыйбахтыыр, Хаарынан ыспахтыыр. Күннүк Уурастыырап
[Дьэкиим] уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар. Н. Заболоцкай
Силлиэ эмиэ сэллии түһэн, хаһыырара уурайан, …… дөрүн-дөрүн куугуначчы охсуллан ааһар. ССЛИО

аат.
1. Туох эмэ уһугунан саллайан кэтирээһинэ, саллаҕара. ☉ Конец или часть чего-л. широкой и плоской формы, лопасть. Эрдии салбаҕа. Турбина салбахтара
□ Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа, күүстээх салбахтарынан көй салгыны куугуната ытыйбахтаан, чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов
Эрдии салбахтара өрө күөрэҥнэстилэр, сыаҕа киирбит сытыы быһахтыы долгуну минньигэстик быһыта тыыталлар. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, ответвление чего-л. (напр., оленьих рогов). Тайах муоһун салбахтара. Атырдьах салбаҕа
□ Салаалардаах салбахтаах Хатыҥ тоһоҕоҥ ханнаный? Саха нар. ыр. II
[Уус Мандар] атырдьаҕын салбаҕа тостубутун кыҥастаһа турда. И. Гоголев
[Кыыл таба муоһун] хас биирдии салбаҕа уратылаах, туспалаах, бэйэтин иһигэр кистэлэҥнэрдээх. С. Тумат
◊ Атах салбаҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн аллараа өттө, атаҕын хаптаҕайа тарбахтардыын. ☉ Часть ноги человека ниже щиколотки, ступня
Атаҕын салбаҕын төбөтүгэр биэстээх атыыр тайах суола чараас хаарга бэчээт курдук көстөр. Н. Абыйчанин. Илии салбаҕа — киһи илиитин бэгэччэгиттэн ыла уһук өттө, ытыстаах тарбахтара. ☉ Часть руки ниже запястья, кисть. Салбах батас эргэр. — былыргы хотуур. ☉ Коса старинная.
ср. хак. чалбай ‘быть расплюснутым’, бур. һалбай ‘лепесток’, алт. салбак ‘отвислый, повисший, болтающийся’, хак. чалбах ‘широкий, обширный’

I
туохт.
1. Көлө үрдүгэр тах сан атахтаргынан кыбыйан сүктэрэ олор (хол., акка, оҕуска). ☉ Садиться вер хом (напр., на лошадь, на быка)
Атын мииннэ.  Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Тороев бадарааҥҥа батыччахтаан, хара эбириэн буолбут атын быһыта кымньыылаан, дьөлүтэ тиҥилэхтээн, мииммитинэн өрүскэ киллэрдэ. Л. П опов
△ Айанныыр тэрилгэ олор, тур (хол., хайыһарга, тыыг а). ☉ Становиться на что-л., садиться куда-л. с целью передвижения (напр., на лыжи, в лодку)
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕон ньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Н еустроев. Илим көрө Бүөтүр тыытын миинэр. Эрдии салбаҕа килбэҥниир саһарҕаҕа. И. Гоголев
Разведчик сотору тумулу эргийэ сүүрдэ. Мааҕын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Д оҕордуурап. Дьүкээбил [киһи аата] миинэн иһэр болуота хамсаабат буола хам тоҥон хаалар. Н. Якутскай
2. көсп. Ыарык-баттык буолан эрэйдээ (хол., санаа-оноо, кыһалҕа). ☉ Ложиться тяжёлым бременем на кого-л.
Сордоох ку раан дьыллар кэлэн умса миинэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Киил оҕонньору эмиэ санаа бөҕө таҥнары мииниэ. Н. Лугинов
Оҕонньордоох эмээхсин барахсаттар, уһун кэм устата сэрии миинэн, олус дьадаҥытык олороллоро. И. Сосин
3. Баттаан-үктээн олор, көлөһүннээ. ☉ Эксплуатировать кого-л., присваивать ч у ж о й т р у д
[Былтаҕар Былатыан:] Миигиттэн үс оҕо төрөөн өллө. Саа һым тухары үс ынахтан ордук баайдана иликпин. Ол барыта миигин баай быһа мииммититтэн оннук. Күндэ
Сэмэн эмиэ доруобай киһи этэ. Атыт тар эмиэ оннуктара. Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьа рааһын. Истэрим мин аҕам ынырык сэ һэнин — Баай хайдах кинини үлэҕэ миим митин. И. Артамонов
ср. др.-тюрк. бин ‘садиться верхом’, мин ‘подниматься; выходить; садиться верхом’
II
аат. Эт, балык (амтана барар курдук) буһар уутун араас тумалаан бэлэмнэммит убаҕас аһылык. ☉ Суп, бульон, уха
Собо миинэ. Хаппыысталаах миин.  Оҕонньор итии миини иһэн бурдьугунатара иһиллэр. М. Доҕордуурап
Охоноон эмис собо сытынан бургучуйар чугуунун остуолга уурда, кыһыл көмүс эбирдэринэн кылбачыйар мииҥҥэ, үүт кутан, ытыйбахтаата. Л. Попов
♦ Барбатах балык миинин курдук көр балык. Барбатах балык миинин курдук барык дойдуга — Олоҥхо, өлүү сиригэр Охоноос баарын курдуга. Эллэй
Ис миинэ киһи көр ис IV. Бары өттүнэн дьоҥҥо сөбүлэтэр дьиҥнээх ис миинэ киһи этэ. «ХС»
Миинин (минин) <да> тартарбат — иҥин да таттарбат диэн курдук (көр иҥ II). Сээдьэҥкэ санаатыгар миинин да тартарбакка, Силип босхоломмут үөрүүтүттэн көтүөр кыната эрэ суохтук сананан, дьиэлиир суолунан хааман суксуйбутунан барбыта. Күннүк Уурастыырап
«Отчуоттуур кэм хаһан эмэ кэлиэхтээх эбээт», — д и э н к э б и с т э А к и м Романович миинин тартарбакка. Н. З аболоцкай. Үйэ уларыйда. Киһи эмиэ. Ону сорохтор билэ иликтэр, билбиттэрин да иһин, мииннэрин да тартарбаттар. А. Сыромятникова. Миин курдугунан көр — иччитэ суоҕунан мээнэнэн көр. ☉ Смотреть бессмысленными, мутными, затуманенными глазами
Минньигэһиргээн испит били суоппарбыт Миин курдугунан мэндээриччи көрөкөрө, Тимир көлөтүгэр тиийэн кэллэ! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. мэндээриччи көр (көр көр I). Миинэ барар — син эмис эт буолан миинэ амтаннаах. ☉ Довольно жирный (о мясе)
Син миинэ барыыһы. «ХС». Утар. миинэ барбат. Миинэ барбат — олус көтөх эт буолан миинэ олох амтана суох. ☉ Постный, нежирный (о мясе). Миинэ олох барбат, көтөҕө бэрт эт. Утар. миинэ барар
ср. др.-тюрк. мүн ‘похлёбка, суп’, чулым. мүн ‘уха’, алт. мүн ‘суп’

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’