ыча, ис кыах, потенциал; промышленнай потенциал промышленный потенциал; байыаннай потенциал военный потенциал.

м. 1. физ., тех потенциал (ханнык эмэ точкаҕа электричество эбэтэр магнит туругун көрдөрөр кэриҥ); 2. перен. потенциал, кыах; военный потенциал байыаннай кыах. 3. ис кыах, ыча у мальчика неплохой потенциал уол ычата улахан

ж. кэмнээҕэ, кэмчитэ, кырата; ычата кырата, (өйө) муҥура; ограниченность ума өй муҥура.

ж. колокуонньа; # смотреть со своей колокольни бэйэҥ колокуонньаҕыт-тан көр, бэйэҥ ычаҕынан көр.

аат., кэпс. Орон, сытар гына оҥоһуллубут орон (сытар ыарыһахха сыһыаннаан тут-лар). ☉ Постель, разобранная постель (употр. в отношении лежачего, постельного больного)
Назар сэллик өлүүгэ ычатын ылларан суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыта быданнаата. Ф. Софронов
Аҕата буоллаҕына өлөөрү суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытар. Эрилик Эристиин
Дьокуускайга кэлээт, Муся иһинэн улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыта. «ХС»
♦ Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла көр киһи I
Ньукуһуок оҕонньор тымныйан суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
Сүрэҕим ыалдьан суорҕан-тэллэх киһитэ буоллум. «ХС»

даҕ.
1. Туох эмэ тас дьайыыга бэринимтиэ, сыстымтыа (хол., дьаҥҥа-дьаһахха). ☉ Восприимчивый к внешним воздействиям (напр., к болезням)
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктынар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. ФНС ОС
Оҕо олох эрдэ сааһыттан күнүһүн салгыҥҥа утуйууга уонна кэмиттэн көрөн таҥаһын уларытынар буолууга үөрэммит буоллаҕына, ыарыыга ылларымтыата суох буолар. ИБГ ДьОЫа
Өрүс кытыытыгар хортуоппуй хаһыҥҥа ылларымтыата суох буолар. ГСҮЦХ
2. Итэҕэтимтиэ, тылыгар киллэрэр, тиийимтиэ тыллаах-өстөөх. ☉ Доступный для понимания, доходчивый, убедительный (о речи). Татьяна Петровна, кырдьык даҕаны, дьонугар-сэргэтигэр ылларымтыа тыллаах-өстөөх салайааччы
□ Эмтэнэ да, бэрэбиэркэлэнэ да сылдьан көрдөхпүнэ, Валерия Александровна бииргэ үлэлиир дьонугар даҕаны, эмтиир ыарыһахтарыгар даҕаны, олус ылларымтыа. «Кыым»

өй-төй буолла — 1) өйүн сүтэрэн барда. ☉ Начать терять сознание
Ычатын ыга ылларда Ыар ыарыыга Хабырылла, Өй-төй буолан барда, Өйө өлбөөдүйэн ылла. «ХС»; 2) онуманы аанньа арааран өйдөөбөт буолла (хол., олус үөрэн, куттанан). ☉ Впадать в невменяемое состояние (напр., от испуга, большой радости)
Икки-үс эмээхсин хоппо аттыгар түбүгүрэллэр, онно үөрүүтүттэн өй-төй буолбут [Даулет] хотуна эмээхсин баар. «Кыым»
♦ Өйгүн-төйгүн бул (булун) — 1) туох баар өйгүн түмэн болҕой, өйгүн түмүн. ☉ Сосредоточиться, собраться с мыслями
Микиитэ өйүн-төйүн булунаары, ордук кыһанан кырыбыайканы одуулаһа турбахтаата. Амма Аччыгыйа
Бэйи, тукаам, өйбүн-төйбүн буллар. Болот Боотур; 2) дьоһуннан, түспэтий. ☉ Остепениться, образумиться. Ньукулай кэргэн ылан дьэ өйүн-төйүн булунна
□ Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Итинтэн сылтаан сорохтор миигин өйбүн-төйбүн булунарбар, бэйэм дьулуһуубун мөлтөтөрбөр уонна сыһыйарбар сүбэлээбиттэрэ. «ХС». Өй-төй өйдүүр — бүдүк-бадык өйдүүр. ☉ Помнить смутно
Кэннибиттэн кэлэн оройго охсубуттара. Ол кэнниттэн туох буолтун өй-төй өйдүүбүн. НАГ ЯРФС II

туохт.
1. Тута, кыбыта биитэр ытыра сылдьаргын ыытан кэбис, төлөрүт, төлө тут. ☉ Отпустить, выпустить из рук, выронить что-л. Ньургун киһитин атаҕын тута түһэн баран ыһыгынна, арааһа, кырдьык, тустуук быһыылаах
Уйбаан Ойуур. Эһэ өлөрүгэр ыһыктыбакка хам ытыра сылдьыбыт Бардырҕай илиитин бэркэ сэрэнэн, нэһиилэ араараллар. ЖЕА ТС
Ити икки тылтан дьон дьик гыннылар, тутан туралларын сиргэ ыһыгыннылар. Күрүлгэн
2. Эккин-сииҥҥин кыаммакка босхо ыыт (хол., сэниэҥ суоҕуттан). ☉ Ослабнуть (от усталости), подогнуться, подкоситься (о ногах)
Долгунова дыыгынас, эрчимнээх этин-сиинин ыһыктан, икки тоҕоноҕунан ньилбэгиттэн тайанан олордо. Е. Неймохов
Кээтии тугу да интэриэһиргээбэт ээл-дээл көрүҥнэнэн, илиитин-атаҕын ыһыктан, сирэйэ-хараҕа суулла түспүтэ. П. Аввакумов
Хаас кынаттарын адьас ыһыктан кэбиһэн баран, айаҕын атан олорор. Күрүлгэн
3. кэпс. Бэйэҥ киэҥҥин харыһыйа-харыһыйа, ыарыргыы-ыарыргыы атын киһиэхэ биэр. ☉ Давать, отдавать что-л. своё кому-л., выпускать из рук (нехотя)
Микиитэ …… Улаанчык барахсаны эрэ кимиэхэ да ыһыктыбат санаалаах. Амма Аччыгыйа
Ол Мэхээлис оҕонньор хайаан эйиэхэ ыһыктыбытай, бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
Платон Алексеевич мэктиэлээн, сарсыҥҥа эрэ диэри иэс ыһыгынна. Н. Павлов
4. көсп. Халбаҥнат, төлөрүт (хол., санаабыккын — буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отступать от чего-л. (напр., от задуманного — употр. в отриц. ф.)
Солтуохап санаабытын ыһыктыбат дьүккүөрдээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Тулуй уонна санаарҕаама, Люда, кытаат, күүстээх санааҕын ыһыктыма. ДС ААА
Устудьуон олоҕо араас кыһарҕанынан да ыктар, оҕо барахсан үтүөҕэ эрэлин ыһыктыбат буола сатыыр. «Чолбон»
5. көсп. Хайа эмэ өттүнэн уларыйан, туох эмэ хаачыстыбаҕын, бэлиэҕин сүтэр (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Терять, утрачивать какие-л. особые качества или свойства (употр. в отриц. ф.)
Эн кинилэртэн үчүгэй эрэ өрүттэрин ылаҥҥын, бэйэҥ иитиллибит төрүт майгыгын ыһыктаайаҕын. Н. Лугинов
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбаттарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов
Бары үлэлиир тэтимнэрин ыһыктыбакка, атыыһыттаан имитэхомута тураллар. У. Ойуур
Кэбиһиилээх от төһө өргө диэри хаачыстыбатын ыһыктыбакка турара хайдах кэбиһиллибититтэн тутулуктаах. ААФ ОИОИС
6. көсп., кэпс. Аас, үтүөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Проходить, отпускать (о болезни)
Хабырылла эрэйдээх ыһыктыбат ыарыыга хам ылларан, күн сириттэн матар кэмэ кэллэҕэ. «Чолбон»
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу, олус түргэнник буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает внезапность, мгновенность действия
Хамначчыт уол сүгэтин төлө ыһыгынна, Манчаары иннигэр сөһүргэстээтэ. И. Гоголев
Оҕонньор биир балай эмэ сонос баҕана сытарын аҥаар баһыттан өрө анньан ыачахтаһан иһэн, кыайбакка төлө ыһыктан кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Фаина уолун көрөөт, үөрүүтүттэн солуурун мүччү ыһыктыбыта. Айысхаана
♦ Бэйэ бодотун ыһыктыбат — ханнык да мүччүргэннээх түгэҥҥэ, ыксал тирээтэҕинэ уолуйбат, өйүн тута сылдьар, өйдүүр, быһаарар дьоҕурун сүтэрбэт. ☉ Не потерять самообладания в критической ситуации, не растеряться
Ол эрээри булчут өйүн сүтэрбэтэх, бэйэ бодотун ыһыктыбатах. А. Пахомов. Олег Дмитриевич ханнык да тыҥааһыннаах, тургутуулаах түгэҥҥэ бэйэ бодотун ыһыктыбакка таба туттунарын, тулуурдаах модун күүһүн көрө сөхтө. Огдо
Ол гынан баран, кылаабынайа, бэйэ бодотун ыһыктымыахха, олус уолуйумуохха эрэ наада. ЖЕА ТС
Киһилии бодоҕун ыһыктыма — бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ диэн курдук (көр бэйэ). Сахаҕа сиэрдээх киһи, оннооҕор, түһээн киһилии бодотун ыһыктыбат. БРИ ТТ
Өйүн ыһыктыбыт көр өй. Охоноон оҕонньор тэтиэнэх бэйэтиттэн ордон хаалбыта — дьиэ иһинээҕи эйгэни кытта ситимниир өйүн өссө ыһыкта илик. Айысхаана. Сүһүөххүн ыһыгын көр сүһүөх I. Киһитэ Чом Даадар ыар илиититтэн …… сүһүөҕүн ыһыктан, умса туруйалаабыт. Далан
Турбут сиригэр өйүн сүтэрэн, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түспүтэ. ЖЕА ТС
Туппут илиитин ыһыктыбат көр тут I. Сатыров ылынан баран туппут илиитин ыһыктыбатын, оҕус курдук дьулуурдааҕын көрдөрбүтэ. Далан
Охоноос бытаан буолан баран, туппут илиитин ыһыктыбат, өйдөөбүтүн умнубат уонна барыларыттан сымнаҕас майгылаах оҕо этэ. Ойуку
Тыл ыһыгын көр тыл II. Эр дьон ыксаабыттара: «Бу икки уол сатанымаары гыннылар!» — диэн тыл ыһыктыбыттара. Далан
«Тумул» сопхуос дириэктэрэ Михаил Гаврильевич тоҕо эрэ эҕэлээхтик тыл ыһыгынна. В. Титов
«Аата саатын даа, кыбыстар, саатар диэни билбэт буоллаҕа дуу?» — Тыппыа тыл ыһыгынна. А. Бродников
Ытырбытын ыһыктыбат көр ытыр. Ытырбыттарын ыһыктыбат дьон буолан биэрдилэр. П. Ойуунускай. Ычатын ылларар (ыһыктар) көр ыча. Оҕонньор эрэйдээх ычатын ыһыктыбыт этэ
ср. др.-тюрк. ычҕын ‘выпускать, терять, лишаться’

I
ыл I диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьэкиим:] Сарсын уолбун оҕустаан суханы ыллара ыытыам. А. Софронов
Оҕобор куораттан саҥа таҥас ыллардым. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уолбун үлэҕэ ылларан улаханнык абыраан турардаах. Н. Чуор
«Төбөм ыарыыта сүрдээх, тугу эрэ ылларан эмтэммит киһи», — дии тоһуйда Киргиэлэй диэн бөкчөгөр оҕонньор. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ кыһалҕатыгар киир, эрэйгэ түбэс, табыллыма. ☉ Оказаться в затруднительном положении, иметь проблему
[Бырдаахап:] Тээтэ, тугун эйиигиттэн кистиэмий, мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун. Н. Неустроев
[Кууһума:] Барахсан, эрэйгэ ылларан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Дьэ, биһиги кыһалҕа бөҕөҕө ылларан олорор ыал буоллубут. Амма Аччыгыйа
Бырыһыаҥҥа киирэн, кыһалҕаҕа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
△ Ааспат-арахпат санааҕа-онооҕо түс, муучу буол. ☉ Испытывать душевные муки, нравственные страдания, мучиться
Оҕонньор бэрт ыар, кыайан быһаарыллыбат санааҕа ылларбыта өтө көстөр. Н. Якутскай
Дьиҥинэн, ити Сергей ыар баттыкка ылларан иһэр быһыыта этэ. В. Яковлев
Ньукуукка туһугар сүрэҕэ ыалдьан, улаханнык санаа эрэйигэр ылларан төннүбүтэ. Н. Босиков
2. Кимиэхэ эмэ күүскэ убан, умсугуй, кими эмэ сүрэххинэн сөбүлээ, таптаа. ☉ Испытывать к кому-л. особые чувства, любить кого-л., привязаться к кому-л.
Оҕо буолан биир улууска Үөрэнэн улааппыппыт, Онон арахсан баран, мин ордук Эйиэхэ ылларбытым. Дьуон Дьаҥылы
Кыталык бэйэҕин Көрөөт, ыллардым, таптаатым. И. Эртюков
Оннук ыллардым, убанным, Сөбүлээтим мин кинини. Д. Васильев
3. Туохха эмэ күүскэ абылат, сатаан арахсар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Быть пленённым, сильно увлечённым чем-л.
Ол тыл ыҥырар күүһүгэр Микиитэ ыллардар ылларан истэ. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умна ыллардым. П. Тобуруокап
Эдэр архитектордар кэлин үлэлэригэр сүрдээҕин ылларан, өйдүүн-дьүһүннүүн уларыйдылар. Н. Лугинов
△ Туох эмэ куһаҕан дьаллыкка хаптар. ☉ Пристраститься к чему-л., попасть в зависимость от чего-л., заиметь порок, привычку
Ааныс кэргэнэ аһыы утахха ылларан олоҕо огдоруйара буолла. П. Филиппов
Охоноон хаартыга ылларан тугун барытын да туран биэриэх курдук дьүһүлэнэр. «ХС»
4. кэпс. Ыран хаал, дьүдьэй (хол., ыарыыттан). ☉ Худеть, тощать, сохнуть (напр., от болезни)
Уолчаан күнтүүн аайы иинэн-хатан, ыллардар ылларан, уҥуохтаах тирии буолла. Эрилик Эристиин
Оҕонньор бу сааскытынааҕар ордук ылларбыт көрүҥнээх. Н. Заболоцкай
Кэнникинэн эбии ылларан иһэргэ дылы. А. Сыромятникова
♦ Кыаҕын ылларбыт көр кыах
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, кырдьык баһыйтарда. Амма Аччыгыйа
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Силлибэт сириттэн ылларда көр силин. Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылларан турабын. Болот Боотур
Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) көр ыча. Элэстэнэн ааһан иһэр Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа. Тос мааскаҕын Бэрдэрэрим буолуо, Бэйикэй, — диэбит Ычатын ылларбыт Ынах эрэйдээх. Чаҕылҕан
◊ Ыарыыга ыллар — үтүөрэн биэрбэккэ бэргээн ис, улаатан ис (ыарыы туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Сор бөҕөнү состум, ыарахан ыарыыга ыллардым. С. Зверев
Наһаар сэллик ыарыыга ылларан суорҕаҥҥа-тэллээххэ сыппыта быданнаата. Ф. Софронов
Хотунум уһун эрэйдээх босхоҥ ыарыыга ылларан биир сор, — Сөдүөччүйэ эмиэ умса туттан барда. М. Доҕордуурап. Ыллар саһаан — толору биир саһаан (икки миэтэрэттэн тахса) уһуннаах эбэтэр үрдүктээх. ☉ С высотой или длиной, равной одной сажени (более двух метров)
Биир эр бэрдэ күҥҥэ сэттэ уон сыарҕа маһы кэрпитин илэ көрбүтүм, ол ону мээрэйдээн аахпыттара — ыллар биэс саһаан буолта. Н. Габышев
Көрө түспүппүт: иннибитигэр ыллар саһааннаах биир эдэр киһи тыыллан турар эбит. «ХС». Ыллар хардыы — 1) муҥутуур киэҥ атыллааһын, хаамыы. ☉ Наибольшая длина шага
Былыр Исунке диэн бэргэн үс сүүс отут биэс ыллар хардыыттан оҕунан сыалын бары оноҕосторунан таппытын туһунан мэҥэ таас суруга кэпсиир. И. Федосеев
Туос уурааччы хаамыылаабыта — биэс ыллар хардыы буолбут. А. Сыромятникова
Сэмэнчик тайаҕа уонча ыллар хардыыга киирэрэ буоллар ытан көрүө этэ. «ХС»; 2) көсп. Туох эмэ олоххо киириитин, туолуутун түргэн тэтимэ. ☉ Скорость осуществления чего-л., выполнения какого-л. дела
Биһиги харахпыт ортотугар олох ыллар хардыыта аһыллар. В. Протодьяконов
Ийэ дойдубут сырдык эркээйилэрдээх аартыгынан ыллар хардыыларынан сайдан, барҕаран иһэр эбит. «ХС»
Өссө киэҥ ыллар хардыылар, өссө далааһыннаах сүдү былааннар, өссө түргэн, өссө кыайыылаах, таһаарыылаах үлэ кэмэ тирээн-тиксэн кэлбит эбит. «Кыым»
Ыллар харыс көр харыс. Соноҕос сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы хардарар. Амма Аччыгыйа
Кээмэйэ ыллар харыстан ордук усталаах, муҥур сүөм кэриҥэ туоралаах, ылгын чыҥыйа туоратыныы халыҥнаах. Хомус Уйбаан

даҕ.
1. 1. Тугу эмэ ылан туһанарга, туттарга олус баҕалаах; иҥсэлээх, харам. ☉ Стремящийся к наживе, корыстолюбивый, жадный
Манна ханна эрэ ааттаах ымсыы, кэччэгэй Дьэкиим кинээс диэн түүлээх ытыс олорор дииллэр. Н. Заболоцкай
Андрей Бүттүүйэби кытта кэпсэттэҕин ахсын бу киһи ычата кыратын, ымсыытын, бэйэтигэр туһалаахха сирэйэ-хараҕа суох түсүһэрин билэн иһэр. М. Ефимов
Ымсыы ытырым лэппиэскэтин Иэстээн суолгар ытыаҕа, Ыкса ыалыгар түптэтин Киитин атыылыы сатыаҕа. Айталын
2. Атын киһи киэнин ордук үчүгэй дии саныыр, ордугумсах. ☉ Полный зависти, завистливый, алчный
Даарыйа эмээхсин ордук ымсыы, ыар санаалаах уонна уохтаах-кылыннаах хотун. Н. Түгүнүүрэп
Ордугумсах, ымсыы киһи бэйэтин сорунан уонна атын киһи дьолунан дьоло суох. ЭБЭДьА
Ким этиэҕэй: Сальери Ымсыы, чиччик киһи этэ диэн? А. Пушкин (тылб.)
2. аат суолт.
1. Тугу эмэ ылан туһанар эрэ туһугар үлүһүйүү; иҥсэ, харам санаа. ☉ Стремление к личной выгоде, наживе, жадность, алчность
Хара суруксут бэрик ыларын таптыырын, үпкэхарчыга ымсыытын бэркэ билэр. И. Гоголев
Ымсыы ытыһа туолбат — Харам хараҕа хаммат. Ахсаана Сонтуой
Булт кэмигэр, ордук үллэстиигэ, сорох дьон иҥсэлэрэ, ымсыылара батарбакка таска тахсааччы. ТМ ДК
2. Атын киһи табылларыттан, этэҥҥэ буоларыттан абаланыы, ордугурҕааһын. ☉ Чувство досады, вызванное благополучием, успехом другого, зависть
Иирсээннэрин төрүөтэ — ымсыы, ордук санаһыы, бэрт былдьаһыы буолбута. Далан
«Ымсыы, күнүү — эҥкилэ да суохха эбир түһэрэр куһаҕан санаалар, — диэтэ Бөртө, сорохтор кистэлэҥ санааларын өтө көрбүт курдук. — Хаһан да онуоха бас бэриммэт буолуҥ». Н. Лугинов
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар [Быыпсай Сүөдэр] иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II. Ыт курдук ымсыы киһи туохха эрэ ымсыыран тугу эрэ тула чэччийдэ
ср. туркм. ымтылмак ‘ждать угощения, жадно смотреть кому-л. в рот; настойчиво желать, добиваться чего-л., стремиться к чему-л.’