үөрэн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Үөрэммэхтээн истэхпинэ, Никон Петрович суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытардыы ыалдьан, оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэр кыһалҕаламмыта. П. Аввакумов

симэхтээх ыарыы түөлбэ., харыс т. — куор ыарыы. ☉ Корь
Ньукулай …… бэһискэ үөрэниэхтээх сылыгар симэхтээх ыарыыга охтон, уһуннук суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан, ол сыл үөрэммэтэх. Тумарча
Саас …… симэхтээх диэн ыарыыга иккиэн тэҥҥэ хаптарбыппыт. «ББ»

туохт. Ыалдьар киһини, ыарыһаҕы көр-иһит, бүөбэйдээ. ☉ Ухаживать за больным, заботиться о больном
Балаайа Дуняны күн аайы ыарыылыыр. А. Фёдоров
Уол ыалдьан суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытар ийэтин ыарыылыыр. В. Сыромятников
Эбэбин ыарыылыам, көрүөм. В. Яковлев

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго күһэлин, тугу эмэ оҥорор наадалан. ☉ Иметь проблемы, трудности, надобность делать что-л. Баһылай оҕонньор, миэхэ аҕыйах хонукка дылы харчыта иэс салгыы түһүөҥ этэ дуо? Туттар кыһалҕаланным. А. Софронов
«Бырастыылаһыы» — иитиллибит сириттэн, иэримэ дьиэтиттэн арахсар кыһалҕаламмыт …… киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов
Үөрэммэхтээн истэхпитинэ, Никон Петрович суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытардыы ыалдьан, оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэр кыһалҕаламмыта. П. Аввакумов

моһуоктаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Тыынара даҕаны моһуоктанарыгар тиийбитэ. Д ь ү ө г э А а н ы стыырап. Мойот, олороору туран, биир моһуоктанна: үтүлүктээх бэргэһэтин ханна ууруон булбата. Т. Сметанин. Арҕаа Хаҥалас улууһугар 1912 сыллаахха абааһыттан моһуоктанан өр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан, тылыттан маппыт киһиэхэ ытык дабаппыттар. Багда рыын Сүлбэ

туохт.
1. Ууну уокка ууран кыынньар. ☉ Доводить до кипения, кипятить
Суоҕу-баары бэрийэн Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Туустаах ууну улахан варницаларга оргутан маҥнайгы суортаах элбэх тууһу ылаллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кими эмэ күүскэ өрүкүт, күүрт. ☉ Доводить кого-л. до высокой степени возбуждения, напряжения
Бу гынан баран, дьахтарга сымнаҕас, сылаас тылы этэн сүрэҕи өрүкүппэт, хааны оргуппат тоҥ киһи. П. Аввакумов
Кини арыт түрдэс гынар, Кини арыт тэнис гынар Хааһа, хааммын оргута, Хайаан миигин долгутар? Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Буору-сыыһы, быылы өрүкүт, өрө бурҕат. ☉ Поднимать клубами (пыль)
Оптуобус сүүрэр. Олус Үчүгэй, дьикти айан! Сүүрэр тимир страус Аас тураҥы оргутан. И. Гоголев
[Атыыр оҕус] Оттон тоҕу айаатаан Ойуур тыаны доргутар, Модьу муоһун буруустаан Буору өрө оргутар. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Кими-тугу эмэ кытта ойоҕос-ойоҕоскунан буолан тур, сырыт. ☉ Становиться в один ряд, идти рядом с кем-л.
Уот иннигэр талах олоппоско иккиэн сэргэстэһэн олороллор. И. Гоголев
Мин эмиэ өрүһү одууластым. Син өр ол курдук сэргэстэһэн турдубут. Н. Габышев
Биир бөлөхтөн уоллаах кыыс арахсан, уулуссаны бэтэрээ өттүнэн сэргэстэһэн истилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. көсп. Биир кэмҥэ, биир бириэмэҕэ, тэҥҥэ буол, буолан аас. ☉ Происходить одновременно, в одно и то же время
Бииргэ сэргэстэһэн киһи буолбут, Истиҥ доҕотторум үгүстэрин Амыр дьылҕа тыаллара алкыйбыттар. Күннүк Уурастыырап
[Сайсары:] Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Суруйааччы] айымньыта бүтэн, тиһэх туочуканы туруордаҕына, кыайыытыттан сүргэтэ көтөҕүллэрин тэҥэ, ситэ астыммат буолуу иэйиитэ сэргэстэһэр. ПБН БЭДь
ср. бур. зэргэ ‘ряд (шеренга)’, с.-юг. черге ‘ряд, порядок, строй’, кирг. жэргэ ‘ряд’, тув. черге ‘ряд’

аат.
1. Ороҥҥо, сиргэ тэлгэниллэр туох эмэ сымнаҕас (хол., таҥас, соломо, тирии). ☉ То, что подостлано, подстилка, постель (напр., матрас, солома, шкура)
Кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах (өс хоһ.). [Ньукулай] хаҥас диэкиттэн тэллэх аҕалан уот иннигэр сиргэ быраҕар. А. Софронов
Дьыбардаах сарсыарда тэллэҕи тэбээн эрэр курдук утуу-субуу бачыгырас тыас иһилиннэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Хайа, сыыр аллараа өттө. ☉ Подножие, основание горы
Алтайга, Белуха тэллэҕэр Тыраахтар собуота ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор сарсыарда уолаттарыгар эппит: «Кунаҥҥытын баран көрүҥ эрэ, булгунньах тэллэҕэр». Багдарыын Сүлбэ
△ Уһун сон, ырбаахы аллараа өттө. ☉ Подол одежды
Бөкчөгөр [киһи аата] ааны аһан баран, Өлүөнэни сонун тэллэҕиттэн тардан ылан, иннигэр уктан киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
♦ Тэллэх баттаһа көр баттас
Бугуллар тэллэх баттаһа туруталыыллар. Д. Таас
Кинилэргэ чугас, тэллэх баттаһа, олорор ыаллар бааллара. А. Сыромятникова
Сыыры тэллэх баттаһа Сыстыбыттар саҥа дьиэлэр. С. Тимофеев
Тэллэххэ-суорҕаҥҥа сыт — суорҕан-тэллэх киһитэ буолла диэн курдук (көр киһи I). Биирдэ икки хонукка тэллэххэ-суорхаҥҥа сытар гына кырбаабыта да, курутуйа санаабатаҕа. А. Софронов
Кимтэн даҕаны Ньургуһун өр эрэйдэммитэ, ый аҥаара тэллэххэсуорҕаҥҥа лип сыппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүөкүччэ куруутун ыалдьар, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытар этэ. Суорун Омоллоон
◊ Тэллэх от — хотоҥҥо сүөһү сытарыгар анаан тэлгэтиллибит от, соломо. ☉ Травяная или соломенная подстилка для коров в хлеву
Хотоҥҥо санитарнай быраабылалары тутуспат буоллахха, үүт сүөһү түүтүнэн, тэллэх от бытархайынан киртийиэн сөп. СЕТ ҮА. Тэллэх таҥаһа — тэлгэнэн сытан утуйарга аналлаах таҥас. ☉ Постельное бельё
Эн өссө эт: Киэсээҥкэ, эн оҕо тэллэҕин таҥаһын сууйарыҥ буолуо. Н. Габышев. Тэллэх ыта — боруода буолбатах ыт. ☉ Беспородная дворовая собака, дворняжка
Эҥин дьикти быһыылаах тэллэх ыттара олбуордарын ааныттан быгыалаан үрэн чардырҕаспыттара. Далан
Ол да дьиэ дьиҥэр дьиэтээҕэр тэллэх ытын уйатыгар маарынныыр. Дж. Родари (тылб.)

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай

I
кыс I диэнтэн бэй
туһ. Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Манчаары уот иннигэр батыйа уга кыста олорор. А. Софронов
Кыспа кыһынан Кытарар күөдьүтэн, Хаарбахпар хара уу хаарыйан, Үтэһэ лэппиэскэ үтэбин. С. Зверев
II
1. аат. Сыл саамай тымныы кэмэ (Саха сиригэр Бокуруоптан — кыстык хаар түһүүтүттэн — кулун тутарга диэри). ☉ Зима (в Якутии с Покрова дня, т. е
с 14 октября, до марта). Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
Чэ-чэ, төлөөмө, хата сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, …… муҥутуур күннээх самаан күөх сайына, — ити барыта кэрэ, барыта күндү. Т. Сметанин
2. сыһ. суолт. Кыһыҥҥы кэмҥэ. ☉ Зимой
Тайҕаҕа, арааһа, киһи кыһын даҕаны хоргуйуо суох. Амма Аччыгыйа
Күһүн аайы куобахха туһахтыыбын, үрэххэ туулуубун, кыһын куйуурдуубун. Күндэ
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
◊ Күһүөрү кыһын — күһүн бүтэн, кыһын саҕаланыыта. ☉ Начало зимы, в начале зимы
Күһүөрү кыһын этэ. Өстөөх биһиги ытык сирдэрбитигэр киирдэр киирэн иһэрэ, Москубаҕа суоһаабыт. Н. Кондаков. Кыһын оройо — кыһын саамай ортото, кыһын муҥутаан турар кэмэ. ☉ Самая середина зимы
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
Кыһыҥҥы кэм сахаларга үс кэрдиис кэмнээх: кыһын саҕаланыыта, кыһын оройо, тымныы муоһун тостуута — барыта 146 хонук. «Кыым». Кыһын тыына — кыһын кэлэн иһэрэ, кыһын бэлиэтэ. ☉ Признак наступления зимы, предвестие зимы, дыхание зимы
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. А. Сыромятникова. Кыһыны атаарыы — кыһын кэнниттэн сааһы көрсөр бырааһынньык (үксүгэр кулун тутар бүтүүтэ ыытыллар). ☉ Проводы зимы (праздник — обычно проводится в конце марта)
Саҥардыы үөдүйбүт «Кыһыны атаарыы», уорааннаах уһун тымныы салгыппытын кэннэ бастакы маассабай күүлэйдээһин буолан, …… оҕо аймахха чахчы чугас, үөрүүлээх бырааһынньык. ЧКС ОДьИи
«Кыһыны атаарыы» бырааһынньыгар …… сиэдэрэй симэхтэрдээх таба көлүллэр. «ХС»
Иллэрээ күн столица олохтоохторо кыһыны атаарыы бырааһынньыгар сырыттылар. «Кыым». Сааһыары кыһын — кыһын бүтүүтэ; саас кэлэн эрдэҕинэ. ☉ Конец зимы; начало весны
[Икки хартыына] уҥа диэки остуол. Хаҥас диэки көмүлүөк оһох кэннинэн хотон айаҕа. Сааһыары кыһын. С. Ефремов
ср. тат., тур. кышын, тув. кыжын ‘зимой’