прил. 1. чааннаах, ыыстаах, буруолаах; 2. перен. ииримтийбит, ииримтийии-лээх.

дьүһ. туохт. Олус кэтит эбэтэр үллүбүт-тэнийбит курдук буолан көһүн. ☉ Быть, казаться слишком широким, округло-расширенным (напр., о губах, лице, намокших торбасах). Этэрбэс ибили сытыйан бэллэйбит
□ Ыыстаах этэрбэс сытыйан бэллэйбит, ууну киллэрбит. «Чолбон»

көр дьулахачый
Тоҥсуйуон, айдаарыан санаталаан баран, тоҕо эрэ дьулахадыйан турда. М. Ефимов
Бу дойдуга киһи сүтэрэ бэрт дөбөҥ эбитин этинэн-хаанынан билбит буолан, кини дьулахадыйара. В. Гаврильева
Павка киниттэн дьулахадыйара. Кини ыыстаах баҕайы тыллаах. Н. Островскай (тылб.)

аат.
1. Туус уонна онтон да атын аһы тупсарар эбииликтэр (хол., луук, хартыыһа, уксуус). ☉ Соль и другие приправы к пище, специи. Тууһа-тумата ситтэҕинэ, амтана да суох ас амтаннанар
2. көсп., кэпс. Ыыстаах-кыһыылаах өттүнэн эбэтэр уустаан-ураннаан тупсаран саҥарыы. ☉ Слова, украшающие, обогащающие или уродующие речь
Чэ, чэ, эн миигин кытта ол-бу тууһа-тумата суох кэпсэт. Софр. Данилов
«Туохтарын эмиэ үөхсүүтэй, тууһайтуматай?!» — кыйаханан кэллэ Дьэллик. «ХС»

1. аат. Тас таҥас буолар, халыҥ сиэрис биитэр холуопак матырыйаал. ☉ Трико (ткань)
   Бирикээсчиктэр кэлэн мантан сукуна, бэйбириэт, түрүкүө ылан бараачччылар. Болот Боотур
   Ийэтэ күһүн-саас эрэһиинэ саппыкы иһинэн кэтиэ диэн түрүкүөнэн кэтинчэ тиктэ. В. Иванов
   Бырааһынньык буолаары гыннаҕына дэриэбинэ дьоно бүтүннүү кэлэр, түрүкүөнэн дьоҥҥо көстүүм, бүрүүкэ тигэр. ПНИ АДХ
2. даҕ. суолт. Түрүкүөттэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сделанный из трико. Түрүкүө сон
   □ Уол ити тыллары нэһиилэ ыган таһааран баран тохтоон хаалла, эргэ түрүкүө хортууһун убахтыы олордо. Софр. Данилов
   [Уулаах] кубарыйбыт түрүкүө ыстаанын ыыстаах ынах тириитэ этэрбэс таһынан сабырыччы түһэрбит. Эрилик Эристиин
   Кини түрүкүө тастаах, саһыл истээх сонун дьураалаах курунан бобо тардыммыт. АХС

аат., эргэр.
1. Көмүлүөк оһохтоох намыһах, кыараҕас балаҕан. ☉ Маленькая, низкая юрта-балаган с печкой-камельком
Дарбааннаах күннэргэ хараҥа ыыспаҕа, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар өндөҥнөһөн, дугдуҥнаһан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Тоҕус сыл ыыстаах ыыспаҕар хаайан олорон, сүмэбитин супту уулаатыҥ. Болот Боотур
Кыра-хара дьон түннүгэ-үөлэһэ суох чэҥнээх ыыспаларга олороллор. Эрилик Эристиин
2. Тириини ыыһыыр сир, оҥкучах. ☉ Помещение, яма для окуривания кожи
Ыыспа дьиҥ өйдөбүлэ тириини ыыһыыр оҥкучах диэн эбит. Багдарыын Сүлбэ
3
ыыс I 1 диэн курдук. Ыыспаны, буруону быыһынан Берлин үрдүк дьиэлэрин хороспут турбалара хайа арҕаһын курдук барыһан көстөллөр. С. Васильев
Хотугу тыал обургу буорах хараҥа ыыспатын Дьааҥы өрүскэ үүрэрэ. И. Бочкарёв
Икки өттүттэн төһөлүү киһи киирсэн иһэрин ким билиэй, туох барыта ыыспа, бүдүк-бадык ортотугар. ПИ КТ

1. аат.
2. Таба тириитэ анаан олус сымнаҕас гына таҥастаммыта. ☉ Специально выделанная мягкая кожа из оленьей шкуры, ровдуга, замша
   Кыыс баран дьааһыктан аҕалар Кыһын ыыстаммыт сарыыны. Эллэй
   Имигэс буоллун диэн [ат сүүрдээччигэ] сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев
   △ Таба тириититтэн атын да тирии олус сымнаҕас, имигэс гына таҥастаммыта. ☉ Мягко выделанная коровья и другая шкура
   Ырыган ыт сарыыта Ыыстаах ырбаахыбын — Кэтэрдэ охсуҥ! С. Васильев
   Ынах тириититтэн сарыыны оҥоруу олус үлэлээх, [ол иһин] ынах тириититтэн элбэх сарыыны оҥорбот этилэр. АЕЕ ӨҮОБ
   △ Таба тириитэ таҥас түүтэ элэйэн халтаҥнаабыта. ☉ Голое, со стёртой шерстью место на меховой одежде
   Соно уонна ыстаана, түүтэ соролоон, сарыыта эрэ хаалла. И. Данилов
3. Киһи-сүөһү, харамай уорганнарын чараас ис бүрүөлэрэ. ☉ Тонкая упругая плёнка, являющаяся перегородкой или оболочкой внутренних органов человека и животных. Мэйии сарыыта. Кулгаах сарыыта
   □ [Мөкүөйэ:] Ама доҕор, бэйэм тылбын [дьаакка] тоҕо сиэтиэмий — туос араҥатын эбэтэр куолай сарыытын тылбар тутар буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
   Бууска эстэр тыаһыттан кулгаахтарын сарыыта алдьанар дьон баар буолааччылар. А. Данилов
   Ыалдьыбыт боросуонактар …… биэс-алта ый буолан баран муннуларын уҥуоҕа, кэдэрги тартаран, үөһэ сынтайан тахсар. Муннун сарыыта сытыйан ириҥэ буолан тохтор. АНП СССИи
4. даҕ. суолт. Итинник тириинэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Сшитый, сделанный из ровдуги, замшевый, ровдужный. Сарыы ыстаан. Сарыы үтүлүк
   □ Биир эмээхсин сарыы саппыйаны үйэтин тухары хостообут да, барамматах (тааб.: киһи тыҥатынан тыынара)
   Үгүстүк киирэ-тахса үөрэммит сиринэн аллара сарыы тордохторго киирэн, кини дьонун сэрэтэр санаалааҕа. Далан
   ♦ Сарыы буол — күүскүн, модун санааҕын ыһыктан сыһый, мөлтөө. ☉ Утратив физическую силу, силу духа, стать маломощным, слабосильным, слабовольным
   Билигин, ама, сарыы буолтум иһин хаһан эрэ мин да эн саҕа эдэр, дохсун санаалаах этим. Н. Апросимов. Сарыы тимэх курдук тэнийэн биэр — кытаанах кыһалҕа тирээтэҕинэ, ордук холкутаан биэр, өйгүн-санааҕын ыһыктыма, ыһыктан биэримэ. ☉ Проявлять необыкновенное терпение и сметливость (в трудные минуты жизни)
   Күүһү-уоҕу күүрдэн, өйү-санааны өргөстөөн, чиҥээнчиччигинээн, сарыы тимэх курдук тэнийэн биэрэр кэмнэр дьэ кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   ◊ Сарыы кынат — атахтарыгар уһун тарбахтардаах уонна олору тилийэ үүнэр, сарайар кынаттардаах, күнүһүн көстүбэт кыракый эмнэрээччи. ☉ Млекопитающее ночное животное с широкой летательной перепонкой, соединяющей его длинные пальцы, летучая мышь.
   ср. тюрк. йару ‘сыромятная кожа’, йары, жаргах ‘перепонка; выделанная и очищенная от шерсти шкура животного’