кэнэйдээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Августина Захаровна] саанан, ыыс-бурут тылынан утуйа сытар киһини кэнэйдээмэхтии түһэн баран, хоһугар киирдэ. Н. Босиков

тыаһы үт. туохт. Эттээх ытыскынан тыастаахтык охсуолаа. ☉ Бить, шлёпать кого-что-л. мясистой ладонью плашмя
Былыргы дьахтар бар а х с а н , эрин санаатар эрэ, араас ыыс-бурут тылынан үөҕүүһү дуо, сирэйгэ лаҕырҕатыыһы дуо? В. Яковлев

даҕ.
1. Туус булкаастаах, туус амтаннаах, тууһаммыт. ☉ Содержащий в своём составе соль, с солью, солёный. Туустаах уу. Туустаах балык.
□ «Оҕолоор, — учуутал илиитин уунна, — бу туустаах күөл». И. Данилов
2. көсп. Ыыс-бурут тыллаах, абалаах, бэтэлээх. ☉ Язвительно-насмешливый
Тылгыт суустаах диэбиппэр — этииҥ туустаах диэтилэр. Күннүк Уурастыырап
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
♦ Туустаах тумус — киһини кыһытарабардар, ыыс-бурут тыллаах-өстөөх киһи. ☉ Человек, отличающийся злой насмешливостью, желанием уязвить
[Суодалба Уол саҥата] Абалаах айах айдаана иһилиннэ, Туустаах тумус Чугдаана иһилиннэ. П. Ойуунускай
Сорох туустаах тумустаахтар этэллэринэн, Болот аҕата суостаах тойоҥҥо дьаамсыгынан анаммытын иһин бэйэтин уолчааныгар, Болокко, махтаныахтаах эбит. Н. Заболоцкай
◊ Туустаах балык кор балык. Туустаах балык сиэтилэр

чаҕый диэнтэн хай
аата. Чаҕыйыы аан бастакы ойбонноруттан саҕаламмыта: мастара уу түгэҕин булбатаҕа, сүүрүк күүһүттэн дьигиҥнии-дьигиҥнии, муус аннын былдьаспыта. В. Яковлев
Уулаах [киһи аата] Саһааннааҕы кытта сааһыгар ыыс-бурут тылынан хаадьыласпыт буолан, туох да чаҕыйыыта суох хаадьылаата. Эрилик Эристиин
Бэрт ааппытыгар соруйан боруобалаһа кэлбит киһи буоллаҕа диэннэр, чаҕыйыы буолбут. «ХС»

ыыс-куруһун тыл — ыыс-бурут тыл диэн курдук
Эмээхсин барахсаны ыыс-куруһун тыл этин-хаанын алдьатта. А. Софронов
[Сүөкүлэ:] Оннооҕор эһиги бааргытына туттуммат, туоһу суоҕар миигин ыыс-куруһун тылынан куппута. И. Гоголев
Суостаах ыыс-куруһун тыллар биһиги үрдүбүтүгэр тобурахтыы кутулуннулар. М. Доҕордуурап

субул. тыас туохт.
1. Олус түргэнник уонна чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Говорить очень быстро и невнятно, лопотать
[Таракаанап] Тула көтөн тутугунайар, Тылбай-өспөй буолбахтыы Татыгынайар, хобугунайар. Р. Баҕатаайыскай
2. көсп., кэпс. Сураҕы-садьыгы, хобусиби тарҕат. ☉ Сплетничать, судачить, распространять слухи
Уостаах-тиистээх барыта күтүөппүт бэрэссэдээтэл буолар диэн хобугунайбыта. Н. Апросимов
Төрүкү да түктэри сиэрдээх, ыыс-бурут тыллаах Айбарча бу көрбүтүн туох да харыыта-харгыһа суох кулгаах аайы хобугунайбыта. Айысхаана

I
буруй I диэнтэн дьаһ
туһ. Хаача ыт төттөрү-таары буруппут чубукуларын сүүрдэ сылдьан ытыалаата да, биири даҕаны охторбото. В. Протодьяконов
Кэнники испит ийэ эһэ хорос гына олоро түстэ, икки инники иһээччилэр мин диэки уун-утары ыстаннылар. Ытым кыыллар иннилэрин күөйэ түстэ... Бурутта... «ХС»
II
аат. Абааһы тайаҕар маарынныыр миэтэрэ сүүрбэ сэнтимиэтиргэ тиийэ үрдүктээх ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах силиргэхтээх дороххой от үүнээйи (ынах сүөһү сиэтэҕинэ ыалдьар, өлөр). ☉ Вех ядовитый, или цикута (многолетняя трава семейства зонтичных)
Биэстээх-алталаах Буор хара атыыр Оҕус Буруту сиэн баран, буугунуу-буугунуу Буору хаһа сытарын курдук Модурууннаах модун хаан Модьоҕолоох эбит. Күннүк Уурастыырап
[Бухатыыр] тоҕустаах дуолан хара атыыр Буруту сиэн баран, өлөн үллэ сытарын курдук, Модун буор модьоҕолоох эбит. Суорун Омоллоон
◊ Бурут кымньыы — былыргы баайдар киһини таһыйар кымньыылара. ☉ Старинный кнут (для телесных наказаний человека)
«Ырыа ыллаабыт» хайатын анныгар тимир бурут кымньыы дьөллүргэлээх, уот садаҕа кымньыы талбалаах Байбал Богучуоп уһаайбата көстөр. Эрилик Эристиин. Бурут хорҕолдьун — үрүҥ хорҕолдьун. ☉ Олово
«Эр бэрдэ эбит буоллаххына, Эккирэтэн киирэ тардыый, Куттас сордоох эбит буоллаххына, Суоллуу-сойуолуу да сорунума, Нохойдоон-оҕолоор!» — диэн баран, Буруолуур төлөннөөх Бурут хорҕолдьун буолан, Соҕотохто сур гынан, Суох буолан хаалла. Күннүк Уурастыырап. <Ыыс>-бурут тыл — олус күүскэ үөхсэр тыл. ☉ Сильное сквернословие
Этиһии өссө кэҥээн таҕыста. Үөхсэр ыыс-бурут тыллары ой дуораана тыа түгэҕин диэки охсон илдьэ бара турда. Эрилик Эристиин
«Омугумсах», «бурсуй» — диэбит Ордуос, балыыр уураахтар, Ол кэмҥэ миигин үөхпүт Эҥин бурут тыллаахтар.С. Данилов. «Күлэргэ, бурут тыллары булан этэргэ балайда сайдыбыт киһигин дии, бадаҕа», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Сидьиҥ бурут тылынан Кирдиэлэтэ үөҕүүгүн Сэҥээрбэккэ бардым, сэгэриэм. Саха нар. той. IV
III
көр бурулҕан
Бурукка түбэспит бэс туораҕа долгуҥҥа эрийтэрэн сүтэ-сүтэ күөрэйэрин кэриэтэ, кини [Сеня] бүтүн ый мэлийэн баран, сындалҕаннаах айантан чоройо дьүдьэйэн, иэдэһэ хараара иһэлийэн төннүтэлиирэ. Софр. Данилов
Арыт күлүүс тылыныы, Эриллэр буруттардаах, Арыт хоруу кутарыныы, Дохсун долгуннардаах. Д. Таас

I
туохт.
1. Туоһу, туос иһити уо. д. а. буруоҕа тутан, буруо сытын иҥэр (хол., бөҕөргөтөн, үөнтэнкөйүүртэн харыстаан). ☉ Окуривать, пропитывать дымом берёсту, берестяной сосуд и т. п. (напр., для прочности, дезинфекции)
Үүт аһыйбатын диэн, туос иһити сууйан, куурдан баран сугун абаҕата, боҕуруоскай оттору кыратык буруолатан иһит иһин ыһаарар идэ баар эбит. ГПП ТО
Сорох ыал иһиттэрин үчүгэй сыттаннын, сииккэ ылларбатын, үөн-көйүүр тыыппатын диэн кытыанынан ыһаараллара. КЕФ СТАҮө
Өбүгэлэрбит кытыаны аһыүөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ыһаарарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
2. Буруо сытынан тунуй, буруолат. ☉ Обдавать дымом, окуривать
Ынахтарын боҕуруоскай оту уматан, минньигэс сыттаах буруонан ыһаараллар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кыраһыын лаампа симириҥнии умайар, сэбирдэх табах хойуу буруота дьиэ иһин ыһаарбыт. Софр. Данилов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев-Терёшкин
3
ыыһаа 2 диэн курдук. Күһүҥҥү эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран, кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
Байҕалтан бултаан таһааран Балык хатаран, буруоҕа ыһааран, Бааркы, дьуухала оҥорон Ол дьон оннук олорбуттар. Болот Боотур
Бу дьоҕус сопхуос өссө халбаһы оҥоруоҕа, эти тууһаан, буруоҕа ыһааран атыылыаҕа. «Кыым»
4
ыһаарылаа диэн курдук. Эмээхсин майаҕас балыгы ыһаарда, күөһү толору собо буһарда. П. Егоров
Хаас сымыытын ыһааран сиир үчүгэй. ПАЕ ДьКК
Төбөтүн эттээн баран ыһааран да, бүтүннүү буһаран да сиэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. ыш, тюрк. ыш, ис, монг. ис ‘копоть, дым’
II
туохт. Кими эмэ быдьар, ыыс-бурут тылларынан үөх. ☉ Оскорблять бранью, поносить кого-л.
Харытыай ону кытта тэҥҥэ часкыйа түһээт, киһи иилэн ылбатынан үөҕэн ыһаарбытынан барда. Р. Кулаковскай
Кутуукап Дьарааһын кыыһыран сабын быһа тарта, эбиитин маатыранан ыһаарда. Д. Очинскай
Суох, син биир ыыс-бурут тылларынан ыһаараллар. «ХС»

туохт.
1. Кымньыынан оҕус, таһый. ☉ Бить, стегать кнутом, плетью
Тиийэн атын түргэнник сүөрэ оҕуста, мииннэ уонна күүһэ баарынан кымньыылаан кус гыннарда. Суорун Омоллоон
Ананий оҕуһун ойоҕолоон баран кымньыылыы истэ. М. Доҕордуурап
Сыыры түһээт, Өлөксөй атын быһыта биэрэн кымньыылаан, бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Эмискэ күүскэ ыарытыннар, хаарый. ☉ Схватить, кольнуть (об острой боли); обжечь (холодом)
Талыы обургу [төрөөрү сылдьар дьахтары] быһыта кымньыылаан, улам сотору-сотору кииртэлээн барда. «ХС»
Сытыы тыал сирэйбитин-харахпытын быһыта кымньыылыыр. С. Курилов (тылб.)
3. көсп. Киһини дьигиргэтэр гына сыыһатын-халтытын сытыытык саҥар, хаҕыстык кириитикэлээ. ☉ Остро критиковать недостатки кого-л., так, чтобы ему стало не по себе, стегать (словами)
Уот-кылыс тылларынан салалта итэҕэстэрин быһыта кымньыылаата.  Үлэҕэ нэс оҕус кымньыынан барарыныы, киһи тылынан балай эмэ кымньыылаатаҕына үлэлиир. М. Доҕордуурап
Иккистээн көрдөһөбүн — миигин үлэбэр хаалларыҥ уонна үчүгэйдик кымньыылаан, ирдэбиллэ туруоруҥ, эппиэттэтиҥ. В. Яковлев
Ыыс-бурут Эдьиэйэ эрэйдээҕи быһыта кымньыылыыр. Н. Босиков
4. көсп. Үүр-түрүй, муҥнаа-сордоо (үксүн кыһалҕа туһунан). ☉ Погонять, притеснять, донимать, изнурять (обычно о нужде)
Ол хараҥа батталлаах үйэҕэ Эрэй элбэҕэ дьадаҥы киһиэхэ: Кытаанах дьыл кымньыылыыра, Кырыктаах баай таһыйара. И. Артамонов
♦ Абааһы <быһа> кымньыылаабыт көр абааһы
Ийэм ол эмээхсини Сиэҥкэбитин абааһы кымньыылаабытын бэл тыыннаах гынна диир ээ. Күндэ
◊ Кымньыылыах өттө — уҥа өттө (көлөнөн айанныыр кэмҥэ). ☉ Правая сторона (при езде гужевым транспортом)
Күөлү ааһаат, суолуҥ икки буолуо, ону кымньыылыах өттүгүнэн бараар. СГФ КСТ. Сылгыны дьүһүннүүргэ уҥа эбэтэр хаҥас өттө дэниллибэт. Хаҥас өттүн — аттаныах өттө, уҥа өттүн — кымньыылыах өттө дэнээччи. Сылгыһыт с. Тураҕас [ат] ынчыктыы түһээт, өрө турда уонна кымньыылыах өттүнэн сууллан түстэ. М. Шолохов (тылб.)

I
ас диэнтэн хай
аата. Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын, Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай
Ханнык да улуу саҥаны аһыы халлаантан түспэтин поэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. «ХС»
Эмиэ да саҥа күн тыргыллар — Аҥаардас биһиэхэ ананан, Саҥаны аһыыга ананан. С. Данилов
II
аат.
1. Сиэмэх кыыллар уонна сорох атын да харамайдар балталарын иннинэн үүнэр уһун, уһуктаах тиистэрэ. ☉ Клыки хищных зверей и некоторых других животных
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕу тардан кээһэр. Саха фольк. [Мэхээлэчээн] кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
[Бөрөм] үрдүгэр үктээри атахпын өрө көтөҕөн эрдэхпинэ, кыылым ырдьыгынаат, ынырык аһыылара килэстилэр, ойон турда. «ХС». Тэҥн. анаҕас, мохсоҕол
△ Киһи тииһин тас өттүгэр, үөһэ соҕуһунан үүнэр хос тиис. ☉ Глазной зуб, или клык верхней челюсти
Нэһилиэктэртэн киирэн үрүт-үрдүлэригэр үллүктэнэ турар суорҕан саҕа биэдэмэс кумааҕыларын үрдүнэн арай кини ачыкылаах аһыыта килэҥниир. Амма Аччыгыйа
«Чэ, икки киһи кэлиҥ, кыайыаххытынан маста көтөҕөн киллэриҥ», — диэн били дьуһуурунай киһи, күлэн аһыылара атыгыраан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ биитин кырыылара, уһуга. ☉ Острые края, лезвие, жало чего-л.. Сүгэ аһыыта. Баһымньы аһыыта
□ [Хаппытыан] ол сылдьан, биир күн мас суора туран, тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсон, атаҕа суох буолан хаалбыта. А. Неустроева. Үтэһэ кыһан эт үөллүлэр, чохороон аһыытынан сото чоҥкутун охсон силии оборон сиэтилэр, быартан тэлэ быһан ыраахтан уокка сырайдылар. БН ЫБ
ср. тюрк. аҕыг ‘клык’
III
1. даҕ.
1. Киһи кыайан элбэҕи сиэбэт, испэт ураты сытыы, кытаанах амтаннаах. ☉ Обладающий своеобразным острым вкусом; крепкий, горький
Барыта ыксал, аһыы хартыыһаҕа чачайбыт киһилии, икки хараҕын уута сарт түстэ, онуоха аҕылаан эрэ кэбистэ уонна өрө хатыыстаспытын кубулуппата. Эрилик Эристиин
Кыра баҕайы аһыы отону таах төннүөхтээҕэр итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Аһыы, кураххай амтаннаахтарын [дьаабылыкалары] эмти ытыран, амсайан эрэ көрөөт, сөбүлээбэтэхпитинэ сиргэ быраҕабыт. Н. Якутскай
2. Наһаа хабархай, киһи өр тулуйбат (сыт туһунан). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, горький, кислый, едкий (о запахе)
«Үспүйүөн суолугар сыҥсыыр табаҕы дуу, атын аһыы сыттаах эми дуу куппут», — диэбит пограничник хомойбут куолаһынан. Н. Якутскай
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. В. Протодьяконов
Халҕаммыт дьэ аһылынна, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
2. аат суолт.
1. Киһи кыайан тулуйбат эбэтэр элбэҕи сиэбэт, испэт туох эмэ сытыы, кытаанах амтаннааҕа. ☉ Кислота, горечь; острота, крепость чего-л.
Сотору соҕус буола-буола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да, аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
[Араҕастыҥы туус] аһыытынан тууска тиийбэт буолан баран кураххай, ордук сиэрэтиҥи амтаннаах. И. Данилов
2. көсп. Кутурҕан, санаарҕабыл, мунчаарыы. ☉ Горе, печаль, скорбь
Өлбүт киһи аһыыта үс хонуктаах (өс хоһ.). Кэтириис эмээхсин соҕотох оҕотун аһыытыгар баттатан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Норуот ол дириҥ аһыытын [А.С. Пушкины өлөрүүнү], модун уордайыытын оччотооҕуга соччо биллэкөстө илик эдэр М.Ю. Лермонтов «Поэт өлүүтэ» диэн хоһоонугар эппитэ. Софр. Данилов
♦ Аһыы уу кэпс. — арыгы (үксүгэр үрүҥ арыгы). ☉ Спиртное (в основном спирт, водка)
Бу дойду дьоно аһыы ууну — арыгыны отой испэттэрэ, табаҕы тардар киһи тарбаҕынан эрэ ааҕыллар аҕыйаҕа, куһаҕан ыыс-бурут тыллары туттан этиспэттэрэ киһи хараҕар тута быраҕыллар. «Кыым»
Үтүө, кураан күннэргэ звено биир эмэ киһитэ «аһыы ууну» эккирэтэ сырыттаҕына, үлэ тохтуур, таһаарыыта намтыыр. «ЭК»
Аһыы ууну ас оҥостубут Арамаанап суоппар Аттыгар тиийэн, Ньыыпантап Ньыыкан, Ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, Хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай. Олох аһыыта-ньулууна — киһи олоҕун устатыгар көрсүһэр ыарахан-чэпчэки түгэннэрэ, үөрүүтэ, хомойуута. ☉ Трудные и радостные моменты, невзгоды и удачи, встречающиеся в жизни человека
Онто суох, мутугунан быраҕар муҥур үйэҕэ, олох аһыытын-ньулуунун, кэнэҕэс да кэмсиммэт гына, билэн хаалар ордук. Болот Боотур
Мин олох аһыытынньулуунун амсайбыт, олох туһунан ырыҥалаан, арааһы эргитэ саныыр улахан дьоҥҥо анаан суруйабын. В. Яковлев
Көхсүлэриттэн көрөн хаалбытым, оҕонньотторум барахсаттар, дьыл-күн өксүөнүн эрэ буолбакка, олохпут бары аһыытын-ньулуунун, бары сүөгэйинсүмэтин сүгэ сылдьар курдук көһүннүлэр. С. Федотов