см. ыҕарый= 2.

сов. хаһыытаа, эт, саҥар; дэлби көбүөлээ, ыҕарый (на кого-л.); накричать на озорника мэниги дэлби ыҕарый.

ыҕарый диэнтэн холб. туһ. Ыҕарыйсан ахан биэрэллэр
□ [Өлөөнө] харса суох ааны аһан киирэн төлөпүөнүнэн ыҕарыйса олорор дириэктэргэ: «Дорообо, Христофор Иннокентьевич!» — диэбитигэр тугу да хардарбатах. С. Окоёмов

аат., кэпс. Дойду, сир, аартык иччилэригэр эбэтэр, былыргы өйдөбүлүнэн, ыарыыны ыыппыт абааһыларга тугу эмэ бэлэх биэрии, кэрэх туруоруу. ☉ Мелкие подарки духам местности, дороги (монеты, лоскуты материи и т. д.) или кровавая жертва (кэрэх) духам, насылающим болезни
«Бэлэх-туһах биэрбэтэргин эрэ аанньанан тэскилиэм суоҕа», — дии-дии ыҕарыйда ойуун. Күндэ

туохт. Кимтэн, туохтан эрэ кыратык салла санаа. ☉ Слегка робеть перед кем-чем-л., побаиваться кого-чего-л.
Чачыгыр Таас ойуун ол аайы [Улуу Кудаҥса Улуутуйар Улуу тойону кытта уруурҕаһыннар диэн ыҕарыйбытыгар] дьулахачыйан этэ салаһан барда, куйахата күүрэн дырдырҕаччы кэйиэлээтэ. П. Ойуунускай
Нууччалар кэлэн олохтообут суостаах сууттарыттан-сокуоннарыттан кыраҕыйан, Сыыкыралары баран судургу кырган кэбиһиэх киһи дьулахачыйан, атыннык куйматан толкуйдаан барда. Р. Кулаковскай
Уол [өтөҕү көрөн] дьулахачыйа быһыытыйбыта да, Бөтөһүн холку көрүҥэ хорсун санаалаабыта, ытын батыһан испитэ. «ХС»

сыһ. Киһи куттаныан, дьулайыан курдук. ☉ Грозно, устрашающе
Ыраахтааҕы аатыттан суостаахтык дибдийэн, ыҕарыйан Тойоттор дьаһаах төлөтөллөрө. И. Гоголев
Кини аата өстөөххө аптамаат тыаһыныы суостаахтык иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ кырса оҕолоруттан көҥөнөн үрэн чардыргыы-чардыргыы, арҕаһын түүтүн адьырытан, тиистэрин суостаахтык килэтэн, утары сүүрэн кэлэ-кэлэ төттөрү куотара. И. Федосеев
△ Кыыһыран, кыйаханан. ☉ Сердито, гневно
«Ыты сибилигин таһааран ытан кэбиһиэххэ!» — Ким эрэ суостаахтык ордоотоото. И. Гоголев
«Түрмэҕитин хампы сыспыт киһи баар ини!» — диэн ким эрэ суостаахтык хаһыытыыр. А. Фёдоров
«Саҥарба! Эйигиттэн ыйытыллыбат!» — Кузьмин суостаахтык көбдьүөрбүтэ. С. Никифоров

туохт.
1. Тугу эмэ түрдэстэн тахсарын курдук ыксары ас, түрдэһиннэр (хол., уу үрдүн). ☉ Колебать, зыбить что-л. (напр., поверхность воды)
Аллараа сөтүөлүүр күөлгэ оҥочолоох уолаттар сырсан оҥочолорун күөнүнэн уу килбэйэр иэнин түрдэрэллэр. Н. Габышев
2. көсп. Киһини улаханнык ыххай, ыктүүр. ☉ Напирать, наседать на кого-л., принуждать кого-л. к чему-л.
Дэлби үөҕэр-мөҕөр, ыҕарыйар, түрдэрэр. Саха фольк. Саллааттары мэнээк сир-буор сирэйдиигин, түрдэрэҕин, түүрэйдиигин. С. Никифоров
Кинилэр ким маннык кымньыылаан ыксатан, түрдэрэн үлэлэтэрин бэйэлэрэ да өйдөөбөттөр. Ф. Постников
ср. алт., кирг. түрт, уйг. түртмэк, карач.-балк. тюртерге ‘ткнуть, толкнуть, подтолкнуть’

I
аат. Алтантан эбэтэр үрүҥ көмүстэн оҥоһуллар илбиргэс киэргэл. ☉ Украшение в виде медных или серебряных подвесок
Көмүстээх көҥкөлөйдөөх, Хайырҕастаах хамсатардаах, Симэхтээх симиири Сэргэстэһиннэри кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор эһэ бастаах, көмүс иилэҕэстээх, алтан хайырҕастаах тайаҕынан сири анньа-анньа кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Кучайа арыалдьыт кыргыттарыныын хайырҕастаах хаппахчытыгар киирдэ. ИН ХБ
II
хайырҕас таас — хайырҕа II: хайырҕа таас диэн курдук
Суоллара наһаа ыарахан. Хардыы аайы хайырҕас таастар, киһи эрэйинэн туоруур сэппэрээк ойуурдара. И. Данилов
Ааныска бэрт эрэйинэн хайырҕас таастан халтарыйа-халтарыйа эмпэрэни дабайда. Күрүлгэн
III
сүрэх хайырҕаһа көр сүрэх I
Сүрэҕим хааннаах хайырҕаһа хамнаата. П. Ойуунускай
Хааннаах сүрэх Хайырҕаһын хамсатар Хатан санааны санньытар. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Төһө эмэ кэми быһа тохтообокко, тохтоло суох. ☉ Без передышки, безостановочно (напр., работать)
Ыраах сир эбит, аҕыс хонук устата тура айаннаан кэллибит. Н. Якутскай
Сарсыҥҥытыгар тура үлэлээн, туорааҕы мэлийэн бүтэрдилэр. «ХС»
Икки күнү тура ардах түстэ. «К»
♦ Тура дьаарбай кэпс. — тугу да гыммакка, туох да кыһалҕата суох мээнэ сырыт. ☉ соотв. лодыря гонять
Быйыл сайыны быһа тура дьаарбайан таҕыста. НАГ ЯРФС II
Тура күүһүнэн көр күүс. [Сеня] тура күүһүнэн, эһэлии харбааһынынан үчүгэй эбитэ үһү. Н. Босиков. Тура тэбинэн — быыстала суох, тохтоло суох (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Беспрестанно, непрерывно (делать что-л.)
Уонтан тахса чаас устата тура тэбинэн хаампыт. И. Гоголев. Тура эккирээ — эмискэ ойон тур, атаххар тур. ☉ Вскочить на ноги (букв. поднимаясь, скакать)
Онтон тура эккирээтэ, төттөрү-таары хаамта уонна эмиэ саҥаран барда. Суорун Омоллоон
«Тыый, бэлиэр дуо?!» — диэн баран, тура эккирээтэ. Н. Заболоцкай
«Туох буолла?» — дэспитинэн, дьон тура эккирээбиттэрэ. В. Яковлев
◊ Күн тура-тура көр күн
[Онтоон:] Ньукуус уола Тимэппий хара буор, күн тура-тура киирэн ыҕарыйар. Күндэ. Тура күүс — быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая сила
Тустууга тура күүс билбэт. Далан
Айылҕа кинини тура күүстэн матарбатах. «ХС»

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов