банкет (киэҥ ыҥырыылаах үөрүүлээх эбиэт).

прил. 1. (приглашённый) ыҥырыылаах, ыҥырыллыбыт; званые гости ыҥырыылаах ыалдьыттар; 2. (о вечере, обеде) ыҥырыылаах; званый обед ыҥыр ыылаах эбиэт.

1. прич. от пригласить; 2. в знач. сущ. м. ыҥырыылаах, ыҥырыыга кэлбит (киһи).

с. 1. (по гл. расширить) кэҥэтии; 2. (по гл. расшириться) кэҥээһин; 3. (расширенная часть) кэҥээһин, дэлбиһэх. расширенный 1. прич. от расширить; 2. прил. (увеличенный) кэҥэтиллибит; киэҥ ыҥырыылаах; расширенное заседание киэҥ ыҥырыылаах мунньах; 3. прил. киэҥ, киэҥник ылыллар; расширенное толкование закона сокуон киэҥник ылыллар өйдөбүлэ.

прил. 1. (исключительный) уһулуччулаах, хаһан да буолбатах; чрезвычайный успех хаһан да буолбатах ситиһии; 2. (экстренный, специально для чего-л. назначенный) суһал ыҥырыылаах, суһал, ыксаллаах; чрезвычайные меры суһал дьаһаллар; чрезвычайное положение ыксаллаах балаһыанньа.

даҕ. Улахан убаастабылы ылбыт, ытыктабыллаах; дьон-сэргэ сүгүрүйэр, кэриэстэбиллээх. ☉ Глубоко уважаемый, почитаемый; заслуживающий преклонения, обожания
Ытык-мааны дьоннорбун, Ыччат оҕолорбун ыҥыра охсуҥ! П. Ойуунускай
Оройуон ыһыаҕар дьоруойдары чиэстээһиҥҥэ Луиза Алексеевна ыҥырыылаах ытык-мааны ыалдьыт. Багдарыын Сүлбэ
Илин аартык айаҕар …… ытык-мааны чаллах тииттэр үүммүттэрэ киһи болҕомтотун мэлдьи тардара. С. Маисов

даҕ.
1. Түргэн тэтимнээх, сыыдам. ☉ Быстрый, стремительный, скорый
Суһал киһи суола биллибэт үһү (тааб.: тыы). Эн байанайдаах тыаларгар мин киирэбин, Соргубар эрэнэ, суһал хаамыынан. С. Данилов
Киһи туттара-хаптара суһал, тугу эрэ кытта эккирэтиһэр курдук. Н. Абыйчанин
2. Тута оҥоһуллуохтаах, ыксаллаах (уталытыллара, көһөрүллэрэ табыллыбат). ☉ Подлежащий быстрому исполнению, срочный
Онтон салгыы «кыстык бэлэмэ» диэн суһал соруктар туруохтара. Амма Аччыгыйа
Үһүс күнэ үүнүүтүгэр Үҥсүү киирдэ — кэллин диэннэр, Сугулаантан Налбыһахха Суһал илдьит ыыппыттар. Күннүк Уурастыырап
Ыраах суртан оройуон киинигэр суһал биллэрии кэллэ: табалар ыалдьыбыттар. И. Данилов
◊ Суһал көмө — ыарахан ыарыһахха эбэтэр оһолго түбэспит киһиэхэ эмчиттэр тута оҥорор көмөлөрө. ☉ Скорая помощь
Эргиэн үлэһитэ Сааба Сатыырап иһинэн ыарыйда. Суһал көмө массыынатынан тиэйэн тирилэтэн балыыһаҕа аҕаллылар. Софр. Данилов
Муокас ыарыы булан бу Моһуоктаата быһыылаах. «Суһал көмө» бырааһын Субу булар наадалаах! М. Ефимов
Ан-2 суһал көмөнү оҥорууга, итини тэҥэ ойуур баһаардарын умулларыыга туһаныллар. «Кыым». Суһал ыҥырыылаах истор. — туох эмэ түбэлтэттэн сылтаан эбэтэр анаан биирдэ эрэ ыҥырыллар (мунньах). ☉ Чрезвычайный, чрезвычайного созыва (о собрании)
Брестээҕи эйэ дуогабарын Сэбиэттэр бүтүн Арассыыйатааҕы суһал ыҥырыылаах төрдүс сийиэстэригэр ратификациялыы охсор наада үөскээбитэ. ФММ ДьКС
Сити күн сарсыарда РК(б)П обкомун суһал ыҥырыылаах пленума буолбута. «Кыым»

кэбис I диэнтэн дьаһ
туһ. Хаҥылларын атынан харчы кэбистэрбиттэр, дохсуннарын көмүрүөтүнэн мохсуо кэбистэрэ оймоппуттар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэ Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэлгэх кэбистэрэн бэрт чиэстээхтик тутан, орон аайы эһэ, бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. Эрилик Эристиин
Сэрэбиэйдьит… Кирилловна туһунан кимҥэ эмэ иһитиннэриэ, ол киһи эмиэ кэбистэрэ кэлиэ. Д. Таас
♦ Иҥсэ-обот (иҥсэ-мэнэгэй) кэбистэрбит — иҥсэ кэбистэрбит диэн курдук (көр иҥсэ)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
Икки атах иҥсэ-мэнэгэй кэбистэрбит урдустара тиийбэт-түгэммэт түбэлэрэ диэн суох буолла. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ.
1. Биир тэҥник кэккэлэччи, сэлэлээн эбэтэр субуруччу. ☉ Друг за другом, в ряд, шеренгой
Алаас ортоку кырдалыгар арҕааттан илин элээннии чэчир анньыллыбыт. Р. Кулаковскай
Халтаҥ эҥээрдээх сахалыы дьогдьуурдаах, элээннии көмүс, муос тимэхтээх, оноото, кэннэ көмүс симэхтээх сукуна сон. БСИ ЛНКИСО-1994
Үрэххэ элээннии үүнэн турар хахыйахтар таба быатын бытырыыһын курдугунан илибирэччи таҥныбыт буоланнар, үөрэ-күлэ сэргэхтик тэлибирэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Тугу эмэ тула, төгүрүччү. ☉ Вокруг кого-чего-л., окаймляя что-л. Дьон бары илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, элээннии туран, ыллаан бараллар. Суорун Омоллоон
Сыанаҕа ыҥырыылаах ыһыах дьоно утуу-субуу мустан бараллар, икки аҥыы элээннии туран күн диэки хайыһаллар. К. Уткин

даҕ.
1. Киһи аралдьыйар курдук үгүһэ, мунааҕа суох; чуолкай, чопчу. ☉ Немногочисленный, неосложненный многообразием; четкий, определенный
Ханныгын да иннигэр биир суол үлэ боччумнаах. Д. Таас
[Чаҕылҕан] хоһоонноро ордук тэттик тупсаҕай формалаах, дьэҥкэ тыллаах-өстөөх, чопчу, боччумнаах санаалаах буолбуттара. Софр. Данилов
[Төлөпүөнүнэн] биир туруупкаҕа күлэҕин, атыҥҥа ордоотуугун. Сорох кэпсэтии боччумнаах, чаҕылхай быһаччы дьаһалы эрэйэр. Н. Лугинов
2. Киһи санаата тохтуур курдук томоонноох; сыаналаах, улахан. ☉ Заслуживающий внимания, стоящий, значительный (по ценности, величине, силе и т. п.). Боччумнаах туһа. Боччумнаах күүс. Боччумнаах айымньы
□ Хол холоонноох, буут боччумнаах (өс хоһ.)
Боччумнаах булка сылдьан быстах кускабалыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
[Даша:] Холбоһорум кэллэҕинэ, боччумнаах таҥаһым суох. М. Доҕордуурап
Өрөспүүбүлүкэ алмааһа, кыһыл көмүһэ, хорҕолдьуна, сүлүүдэтэ, түүлээҕэ Ийэ дойдубут чэчирии сайдыытыгар ананар боччумнаах кылаат буолар. ФММ ДьКС
Социалистическай революция историятыгар биир боччумнаах миэстэни ылар ол улуу трагедияны ааптар көмүс бириискэтигэр мас тиэйэ сылдьар Кууһума хараҕынан, кини тус бэйэтин сэмэй кыттыытынан көрдөрөр. Эрчимэн
△ Улахан ис хоһоонноох, дьоһуннаах. ☉ Значительный по содержанию, важности; серьезный. Боччумнаах кэпсэтии. Боччумнаах мөккүөр. Боччумнаах санаа. Боччумнаах уларыйыылар
□ Маҥнай наукаҕа тугу эмэ оҥорбут, туох эмэ боччумнаах боппуруоһунан дьарыктаммыт киһи диирим. И. Федосеев
Хабырылла, хаҥас хараҕын быһа симэн баран, боччумнаах хоруй эрэйбит киһи быһыытынан кэтэһэн чололлон турда. Амма Аччыгыйа
Бастаанньа ордук боччумнаах, суостаах көрүҥнэммитэ. НМВ ССРСИ
Кинээстэр, атыыһыттар итиэннэ хаһаах тойотторун боччумнаах кэпсэтиилэрэ Улахан Өлүөрэ кытыытыгар буолара, манна дьаһаах хомуйаллара. С. Курилов (тылб.)
△ Улахан чиэстээх, дьоһуннаах. ☉ Значительный по достоинству, важный (о какой-л. персоне)
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө — бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон. В. Чиряев
Үлэ кэнниттэн эн эр дьон арыый боччумнаах, сүһүөхтэригэр турар өттүлэриттэн кими эмэ дьиэлэригэр таба тутан көрсөрүҥ саарбах. «ХС»
3. Мээнэ быһыыламмат курдук оттомноох, дьоһуннаах. ☉ Сосредоточенный, организованный, серьезный
Дьэ, хата, бэрт боччумнаах, үтүө киһи этэн турар! Амма Аччыгыйа
Боччумнаах учуонай хаһыат ыстатыйатын ыараҥнаппакка эрэ бэйдиэ итэҕэйиэ суохтаах. Г. Угаров
Ол быыһыгар биир эмэ ордук быһаарыылаах, боччумнаах отчут хайаан да Ленини ахтан аһарыа. Амма Аччыгыйа
△ Киһи оттомнооҕун эбэтэр тугу эмэ оттомноон, дьоһуннаан оҥорорун туоһулуур. ☉ Выражающий сосредоточенность, серьезность (о взгляде, голосе и т. д.). Боччумнаах быһыы
□ Кини, убаҕас гынан баран тэнигир хаастаах кылгас сүүһэ түрдэстэн, тоҕо эрэ боччумнаах көрүҥнэннэ. Г. Колесов. [Тогойкин] иһирдьэ өҥөйөн туран боччумнаах сөҥ куолаһынан ыҥырда: «Табаарыс Сенькина!» Амма Аччыгыйа