ыһыыр диэнтэн төхт. көрүҥ. Силлиэ күүһүрдэр күүһүрэн истэ, тыаһа куугунас, арыт ыһыырталаан ылар

ыһыыр диэнтэн дьаһ
туһ. Оппуонньа бу ыһыырдан кэлэн, өрүстэн тахсар тас үөскэ тохтообута. В. Титов
Арҕааттан өрүһү ортотунан мотуордаах оҥочо ыһыырдан ааста. Хоро Бүөтүр

туохт.
1. Олус улаханнык кыланан ыһыытаа, үөгүлээ (хол., уордайан, ыксаан). ☉ Громко кричать, вопить (напр., в гневе)
Настаа хаһыыра түһэн баран киэр ыстанар. Күндэ
Биир ньиэмэс табыллан хаһыырда. Т. Сметанин
Арсен бары кыһыыта-абата бүүйэ-хаайа тутан, эмискэ хаһыыра түһээт, биэдэрэтин харбаан ылла да [ынаҕы] сискэ мииннэрдэ. А. Фёдоров
△ Олус улаханнык часкый, хаһыытаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Издавать протяжные, громкие звуки, рычать, реветь, курлыкать и т. д. (о животных)
Саҥардыы курдук саныыбын Эйигин кытта сылдьарбын: Сааскы туруйа хаһыыран, Саалана-кустуу барарбын. Күннүк Уурастыырап
Бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
Баабыр эмиэ хаста да ыстаммыт уонна эмиэ хаһыырбыт. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус улахан тыаһы-ууһу таһаар (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Производить протяжные, гулкие, громкие звуки, выть, реветь, свистеть (напр., о сильном ветре, пурге)
Буурҕа ыһыырар, Буурҕа хаһыырар, Хаары ытыйбахтыыр, Хаарынан ыспахтыыр. Күннүк Уурастыырап
[Дьэкиим] уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар. Н. Заболоцкай
Силлиэ эмиэ сэллии түһэн, хаһыырара уурайан, …… дөрүн-дөрүн куугуначчы охсуллан ааһар. ССЛИО

аат.
1. Тимир тиэрбэстэри бэйэ-бэйэлэригэр иилиһиннэри тиһэн оҥорбут быа курдук уһун оҥоһук. ☉ Ряд металлических звеньев, продетых одно в другое, цепь
Витя туох эрэ хараны, түүлээҕи бобо харбаан ылла, сыап тыаһа кылыр гынна. Н. Заболоцкай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара кылыргыыллар. С. Никифоров
Тыаһы истэн түөрт харахтаах күөрт ыт өрө баргыйбытынан, сыабын соһор тыаһа кылыгыраабытынан ааҥҥа кэлэн, …… үрэн баргыйда. М. Попов
2. Ханнык эрэ тиэхиньиичэскэй оҥоһуктар, аппарааттар чаастарын ситимэ, холбоһуга. ☉ Цепное соединение агрегатов каких-л. технических изделий, аппаратов, цепь. Хамбаайын барабаанын сыаба быстыбыт
□ Эбиэттэн киэһэ оҕонньор хантан эрэ сабыс-саҥа чочу уонна уонча «Дружба» сыабын булан аҕалла. «ХС»
Мотуордар өрө бирилии, ыһыыра түспүттэрэ, хамбаайын ньирилээбитэ, сыаптара хабырыммыттара, малатыылкатыттан соломону ыһан күдээритэн, сэлиэһинэйи быһан күүдэпчилэтэн барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Дьиэ тутуутугар бэрэбинэлэри үрүт-үрдүлэригэр ууран хам туттарарга аналлаах кылгас мас оҥоһук (бэрэбинэлэр үүттэммит дьөлөҕөстөрүгэр саайыллар). ☉ Короткий деревянный шкворень, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления. Бэрэбинэ сыабын элбэҕи бэлэмнээтилэр
4. көсп. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэ соҕус биир кэккэнэн иһэр дьон эрээтэ. ☉ Ряд, вереница людей
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. Кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн дэлбэритэ ыстаналлар. С. Никифоров
Бурхалей уонна Ахмет, бэйэлэрин роталарын хайыталаһан ылан бараннар, суол икки өттүнэн сыап оҥорон, айдааннаах Чихой диэки киирэн истилэр. Эрилик Эристиин
Сыап кимэн киирэн испитэ. Өлбүттэр уонна бааһырбыттар баар буолбуттара. ГСС
♦ Сыаптаах ыт курдук — олус киҥнээх, куһаҕан майгылаах (киһи). ☉ Злой, полный злости (человек — букв. как цепная собака)
Сыаптаах ыт курдук дьон баар буолаллар. НАГ ЯРФС II. Сыаптаах ыт курдук кө- ҥөс — кимиэхэ да тугу да бэрсибэт, биэриэн баҕарбат, олус кэччэгэй, көҥөс (киһи). ☉ соотв. как собака на сене
Ол киһиттэн көрдөөмө даҕаны, сыаптаах ыт курдук көҥөс. НАГ ЯРФС II

аат. Айылҕаҕа салгын сүүрээнэ, хамсааһына. ☉ Ветер
Күн анныгар күлүгэ да көстүбэккэ күүһүргүүр баар үһү (тааб.: тыал). Тыалбыт тохтообото, сарсыарда турбуппут ордук бэргээбиккэ дылы буолбут. А. Софронов
[Мэник Мэнигийээн] баран истэҕинэ эмискэ сүрдээх тыал түһэр. Суорун Омоллоон
Сибиэһэй тыал сирилээн кэлэн, хатыҥнар сэбирдэхтэрин сиккирэтэр. М. Доҕордуурап
♦ Тыалга (быраҕар) ыһар — тугу эмэ (хол., харчыны) туох да туһата суох, мээнэ барыыр. ☉ соотв. пускать по ветру, бросать на ветер. Үбүн-аһын тыалга бырахпыт
□ Бичтэри күндүлээн, харчыгын тыалга ыһыма. Р. Баҕатаайыскай
Бай да, доҕор! Тутууну аҥаарын да оҥорбокко сылдьан, хайдах оннук элбэҕи [харчыны] тыалга ыстыбыт? С. Никифоров. Тыал киллэрбэт кэпс. — ханнык да көрдөһүүнү ылыммат, истэ да барбат. ☉ Быть глухим ко всяким просьбам (букв. не пропускает (даже) ветер). Көрдөһөн көрдүм да, тойонум тыал киллэрбэтэ
□ — Кырдьык этэбин, — диэтэ кини
— Ханан даҕаны тыал киллэрбэт. Уйгурова приёмҥа хайдах сылдьыбытын, миниистир тугу ыйыппытын …… үтүгүннэрэн хатылаата. Р. Баҕатаайыскай. Тыал <тыаһын> курдук истэр — ончу болҕойбот, кыһаллыбат, кулгааҕын таһынан аһарар. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
[Охоноон] үгэһинэн тыал тыаһын курдук истэн кэбиһиэн баҕарда да, бу сырыыга ол соччо кыайтарбата, иһигэр кыйыттан кэллэ. Н. Лугинов
[Маайа Алааппыйа кэлэ сылдьыбытын] силиэстийэһиккэ санатан көрбүтэ да, анарааҥҥыта тыал тыаһын курдук истибитэ быһыылааҕа, соччо болҕойбут көрүҥэ көстүбэтэҕэ. П. Аввакумов
Эн итини тыал тыаһын курдук истимэ, хаайыыга сылдьыы, олоххо табыллыбат буолуу диэн улахан боппуруос. Н. Босиков. Тыал хоту сылдьар — ким тугу эппитинэн сылдьар, бэйэ санаата суох (киһи). ☉ соотв. куда ветер дует. Тыал хоту сылдьар киһи (өс ном.). Тылын тыалга (сиргэбуорга, сыыска) быраҕар — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорбот. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Тылларын тыалга бырахпат дьон (өс ном.). «Дьээдьэ Вася» эттэ да сокуон. Тылын тыалга бырахпат киһи. «ХС»
Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ. «Кыым»
◊ Ардах-хаар тыала — куһаҕан күндьыл кэлиэн иннинэ түһэр тыал. ☉ Ветер к непогоде. Ардах-хаар тыала түспүт. Көмнөҕү түһэрэр тыал — маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаары түһэрэр күүстээх тыал (олунньу саҥатыгар түһэр). ☉ Ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля). Бу көмнөҕү түһэрэр тыал. Сата тыал көр сата
2
Өргөннөөх сата тыал таһырдьа Ыһыыра-хаһыыра турбута. Күннүк Уурастыырап
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастыы куппут. Болот Боотур. Сиккиэр тыал — биллэр-биллибэт кыра тыал. ☉ Лёгкий ветерок
Аргыый таптыы имэрийтээ, Аартык сөрүүн сиккиэр тыала, Дьолу эрэ, дьолу түстээ, Күөх лаампа лыҥкыр тыаһа! П. Тобуруокап
Маҥнай сиккиэр тыал түстэ, онтон күүһүрэн мастар лабааларын хамсатан эйэҥэлэттэ. Л. Попов
Сиккиэр тыал мутукча сыттаах, Сэбирдэх сирилэс тыастаах. Баал Хабырыыс
Силлиэ тыал көр силлиэ. Халыҥ хаар суугунуур, Хатааһын чуҥкунуур, Силлиэ тыал сиксиллэр, Сирэйгэ сипсиллэр. П. Ойуунускай
Күөх нуолур хатыҥҥа силлиэ тыал түспэтэ, Көй элбэх сэбирдэх ол тыалтан күүрбэтэ. Эллэй. Сири куурдар тыал — чалбах уутун көтүтэн бадарааны куурдар тыал (ыам ыйын ортото түһэр). ☉ Ветер, сушащий землю. Сири куурдар тыал түһэн абыраата. Хаар хараардар тыал — хаары уулларар тыал (муус устар бүтүүтэ түһэр). ☉ Ветер, ускоряющий таяние снега (в конце апреля). Хаар хараардар тыал быйыл эрдэлээбит. Хахсаат тыал — сааскы тымныы тыал. ☉ Холодный весенний ветер
Халыҥ көмнөх үллүктэрин Хахсаат тыалбыт хастыы ыһан, Хара тыабыт мастара, Хампа күөхтээх хаарыан сайын Хаһан кэлэр диэбиттии, Хамсыытыаһыы иэрийдилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ тохтор, үрэллэр Сэбирдэҕин кытары Хахсаат тыалга үүрдэрэн Кэпсиир кэриэс тылларын. П. Тобуруокап
ср. тат. давыл, каракалп. дауыл ‘буря’, коми төв, удмурт. төл ‘ветер’