ж. хайҕал, хайҕабыл.

прил. 1. санааны табар, санаа хоту; лестное для меня предложение мин санаабын табар этии; 2. (содержащий похвалу) хайҕабыл, биһирэл; лестная оценка хайҕабыл сыана.

биллэр диэнтэн атын
туһ. Хайҕабыл бирикээһинэн биллэриллэр, наҕараада уопсай мунньахха туттарыллар. СГПТ
Михаил Белоусовка уонна Микола Трофименкоҕа махтал биллэрилиннэ. В. Протодьяконов
1961 сыл саҥатыгар РСФСР норуоднай тыйаатырдарын үс туурдаах куонкурустара биллэриллибитэ. АҮ

даҕ.
1. Аадырыстаммыт, аадырыһа суруллубут. ☉ Имеющий адрес, адресованный (напр., конверт, посылка и др.).
2. Кимиэхэ эмэ чопчу туһаайыллыбыт (хол., этии, хайҕабыл эҥин). ☉ Предназначенный в адрес кого-л. (напр., речь, похвала)
Ол туйгун сыана үгүс өттө Грант Арамович талааныгар аадырыстааҕа. Суорун Омоллоон

аат. Киһи туох баар күүһүн-күдэҕин уурар күүрээннээх тыҥааһына, күүрүү. ☉ Напряжение сил (физических, умственных)
Урукку олоҕу чөлүгэр түһэрэргэ төһөлөөх үлэ, төһөлөөх сыра-хара инники турарын дьэ ситэри өйдөөбүтэ. Далан
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда. М. Доҕордуурап
Туоскуҥҥа да хайҕабыл халлаантан мээнэҕэ түспэтэҕэ. Сыранан-харанан кэлбитэ эрээри, дозата элбэх этэ. «ХС»

аат., харыс. т. Күндү түүлээх кыыл (ахсаанын ааҕарга тут-лар). ☉ Пушной зверь (употр. при счёте)
Биэс тыһыынча тумустаах тириитэ — элбэх эрэйинэн, үгүс тоҥуунан-хатыынан бултаммыт, хара көлөһүн хардата буолар. Н. Якутскай
Мэхээчээн …… күнүгэр уон биэстии, сүүрбэлии тумустааҕы илибирэччи иилинэн кэлитэлээн, оҕонньор хайҕабылын ылар буолан истэ. В. Протодьяконов
Кини куобахха ииппит таҥыыларыттан алта сүүсчэкэ тумустааҕы араарда. «Кыым»

туохт.
1. Кынат оҥор, кынаттаах гын. ☉ Приделать крылья. Сөмөлүөт мадьыалын чараас кумааҕынан кынаттаата
2. Муҥха ийэтин икки ойоҕоһунан кынат оҥор. ☉ Делать крылья из сетевой дели по обеим сторонам мотни невода
Кылахтаһан-кылахтаһан Кыл, сиэл мунньунан, …… Быа-туһах тэринэн, Үс сыл өрдөрөн, Биэс сыл бэрийтэрэн, Отут былас кынаттаан, …… Баҕадьы тэриннэ. Болот Боотур
3. көсп. Күүстэ ук, сүргэтин көтөх, өрө күүрт. ☉ Вдохновлять, воодушевлять, поднимать дух, подбадривать
Кини [салайааччы] хайҕабыла мээнэ буолбатах: кынаттыыр, үлэһити үөрдэр-көтүтэр. ПБН КДьСО
Бастакы ситиһии мэлдьи кынаттыыр, өрө көтөҕөр уонна инники хардыыларга модьуйар. ПА. Кинигэм туһунан саха биллиилээх поэта Күннүк Уурастыырап «Сэмэй тыл күүһэ» диэн ыстатыйата миигин улаханнык кынаттаабыта. ОАП ОДьТС

аат., үрд.
1. эргэр. Үрдүк айыылартан дьолу-соргуну көрдөһөргө этиллэр алгыс тыла. ☉ Молитвенный возглас, выражает радость, пожелание блага, счастья
Айхал диэн Алҕаан иһиэҕиҥ, оҕоло-ор! Саха фольк. Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уруй-уруй диэтэхпинэ Уһун туску туругурар буолара, Айхал-айхал диэтэхпинэ Алгыс баһа сыаланар буолара. П. Ойуунускай. Тэҥн. уруй
2. Дьол-соргу, үрдүк үөрүү, үрдүк дьол. ☉ Успех, высокое счастье, торжество
Ол дойдум дьоно Аан дойду айхалыгар, Уу долгунун курдук Көрүдьүөс көҥүл олоххо Көрүлүүллэр эбит. А. Софронов
Бүгүн алаас аайытын — Умнуллубат айхаллар, Кыайыылардаах Кыһыл былаах Сардаҥалыы чаҕыллар. Эллэй
△ Үрдүк үөрүүлээх, өрө көтөҕүллүүлээх хайҕабыл, арбааһын. ☉ Хвала, прославление, восхваление
Айхалым, эйиэхэ, эн чиэстээх сураҕыҥ, Аан дойду арҕаһын дабайбыт аартыгыҥ — Саас-үйэ тухары сырдык суол буолуохтун, Саха дьон оҕотун ыҥыра туруохтун! П. Ойуунускай
Москва, эйиэхэ салаллар Дьон аймах таптала, айхала. Эллэй
3. Үөрүүлээх ыҥырыы-эҕэрдэ луоһуннарыгар туттуллар уруйдуур тыл. ☉ Слово торжественных приветствий-призывов, соответствующее русскому «слава!»
Бастаан иһэр сэбиэскэй наукаҕа айхал! «Кыым»
◊ Айхалы тардыс үрд. — дьолу-соргуну, үтүө дьылҕаны көрдөс; дьолу-соргуну көрдөө. ☉ Молить, просить счастьеудачу; искать счастье в жизни
Аныгы албастаах сахха Айхалы тардыһан, Алҕаатаҕым буоллун Саҥа ыччаппын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыллыбыт буорбуттан арахсан, Атын аҕа ууһугар Айхал тардыһа Айанныырым анаата. А. Софронов

1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов