сов. что 1. (объявить) иһитиннэр; огласить приказ бирикээһи иһитиннэр; 2. (наполнить звуками) эймэт, толор; дети огласили комнату смехом оҕолор хоһу күл-сүүнэн эймэттилэр; 3. уст. (разгласить) иһитиннэрэн кэбис.

даҕ. Чуор, хатан (хол., тыаһы этэргэ). ☉ Громкий, звонкий (напр., о звуке)
Туйаар чуумпу толооннорго Торҕо быйаҥ ситиэ диэн Чугдаа чуораан хоһооннору Чыычаах үөрэ эймэттэ. Баал Хабырыыс

чэбдий диэнтэн дьаһ
туһ. Күөх мыраан кэтэҕэр кэҕэни этитэн Ойууру эймэтиҥ, сүрэҕи чэбдитиҥ! С. Васильев
— Ыстааданы көрөкөрө таарыйа, эппин-хааммын чэбдитэ түһэн кэлиэм, — Михаил таһырдьа тэп гынан хаалла. В. Титов

сыһ. Биир тэҥник буолбакка, утум-ситим, хардарытаары. ☉ Попеременно, поочерёдно
Эдэркээн сүрэҕи эймэтэр чыычаахтар Эгэрэҥ-дэгэрэҥ түһэрэн туойдулар. П. Тобуруокап
Тоҕус томторҕолоох Тойон дүҥүрүм, Мин диэтэх киһи киэнэ, Эгэрэҥ-дэгэрэҥ ньириһий, Этэн-тыынан ньириһий. А. Алдан-Семёнов (тылб.)

туохт.
1. Күн уотуттан сымнаан уулун, хараар (тиит төрдүнээҕи хаар туһунан). ☉ Таять, растаять (о снеге вокруг деревьев). Сыа хаарым сымнаата, Күрдьүк хаарым күлгэрийдэ, Эргэнэ хара тыам тиитэ иэччэхтэннэ. Саха фольк.
2. түөлбэ. Тылын (мутукча туһунан). ☉ Распускаться (о лиственнице)
Мутукча иэччэхтэнэн, ойуур иһэ көҕүрүмтүйэн көстүүтэ, сыһыы сир налыы уолбатыгар хаас аһылыга күөх ото бытыгырыырын саҕана кэҕэ кыыл кэрэ чуор куолаһа кэрии тыаны эймэтээччи. Сэмээр Баһылай
Ньургуһун үүннэ, ол аата күөх үнүгэстэр бытыгыраабытынан, мутукча иэччэхтэммитинэн барда. «Кыым»

1. тыаһы үт. туохт. Биир күдьүс, тохтоло суох, уһуннук «чаррр» диэн эрэр курдук тыаһы таһаар (хол., чычаас сиринэн сүүрүгүрэр уу тыаһын этэргэ). ☉ Производить монотонный шум быстрым течением, журчать (напр., о воде, мелкой речке, ручье)
   Чуумпуну үргүтэн, эймэтэн, Усталлар үрэхтэр чарылыы. И. Федосеев
   Таас үрэх чарылыыр куланнаах Сүүрүгүн батыһа көрөрбүт. И. Эртюков
   Үрүҥ сап курдук өрүү сыыйан Үүт ыаҕаска чарылыыр. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Синньигэс куоласкынан тохтоло суох саҥар, хаһыытаа. ☉ Кричать тонким голосом. Кукаакы чарылыыр
   ср. монг. чарлах ‘кричать, орать; визжать, реветь’

туохт.
1. Кэҕин, кэлбэт буол, кириргээ (итэҕэл өйдөбүлүнэн, Байанайы санаатын тугунан эмэ кэҕиннэрдэххэ, булт тосхойбот буолан хаалар). ☉ Прекращаться, переставать ловиться, попадаться (вследствие нарушения каких-л. связанных с охотничьими поверьями запретов — о дичи)
Мин тымтайдаах балык үрдүгэр хаһыытаатахха, балык ханнан быһыкка киирбэт диэни бэркэ билэбин. В. Иванов
Хара тыаны эймэтимэ — булдуҥ ханныа. КОК
Хат дьахтар булт баһын сиэтэҕинэ, булчут булда ханныахтаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Тохтоон, уурайан хаал. ☉ Прерываться, прекращаться, затихать
[Киһи] Барыны кыайар баҕатын Фантазиятын харбааһына Ханнан хаһан даҕаны Хааччахтанан хаалыа суоҕа. Күннүк Уурастыырап
Ыллаан иһэн ханнар арыт Күөх алар күөрэгэйэ. М. Ефимов
Ньургустаана Доҕойдоонобу утары көрөн, тугу эрэ хардарыах курдук буолан иһэн, ханнан хаалла. «ХС»

сыһ.
1. Барбах сырдаан, мөлтөхтүк, чаҕылхайа суохтук. ☉ Тускло, неярко
Көмүлүөк оһох симиктик умайар. Н. Павлов
Ыһыырынньык уота симиктик сырдатар кэҥэс хоһугар дьон лыык курдук симсибит. П. Филиппов
Уот бастаан симиктик күөх, кыһыл, араҕас төлөнүнэн бургучуйан иһэн, улам тиллэ-күөдьүйэ умайбыта. «ХС»
2. Иһиллэр-иһиллибэт курдук кыратык, дорҕооно суохтук. ☉ Негромко, тихо, слабо
Мариса симиттэн симиктик саҥарбыта Бурхалей сүрэҕин эбии эймэттэ. Эрилик Эристиин
Бастаан симиктик онтон улам күүһүрэн чугас ырыа иһилиннэ. А. Фёдоров
[Дьулустаан] байаанын кэтэн бастаан симиктик, онтон улам-улам улаатыннаран, ис-иһиттэн иэйиилээхтик оонньоон барда. Э. Соколов
3. көсп. Килбиктик, сэмэйдик. ☉ Застенчиво, робко, скромно
Миигин көрөөт, имин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Уол …… аан аттыгар эмиэ дьулайбыттыы тохтуу түстэ, онтон симиктик туттан, түгэх киэҥ хоско киирдэ. Н. Габышев
Кини эмискэ сахалыы саҥарбыта — хайдах эрэ симиктик, куттаммыттыы, ол гынан баран ураты истиҥник. В. Яковлев

эргэр.
1. аат.
1. Хататынан охсон уот кыымын таһаарар ураты таас (былыр оннугунан сахалар уот оттон олороллоро). ☉ Кремень, из которого высекают огнивом искры (в старину якуты постоянно его употребляли для разжигания огня)
Киһи барахсан кэрэни айыахтаах — Элиэнэ эҥсиллэр даланын курдук, эстэриик бараммат кыымын курдук, Эрдээх хотой айанын курдук. Д. Апросимов
[Аҕам] эн да буолаҥҥын …… эстэриик курдук чаҕыллар эбиккин! С. Васильев
2. Былыргы сааны эһэргэ туттуллар чокуур. ☉ Кремень, с помощью которого стреляли из ружья
Оччотооҕуга маннык бинтиэпкэ саа суоҕа, кулгааҕар буорах кутан эстэриик тааһынан эстэр чуор саалааҕым. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Эрчимнээх, дохсун, күүстээх. ☉ Сильный, энергичный, неукротимый
Эдэркээн сүрэххэр, илиигэр эстэриик эрчимнээх Эр бэрдэ, долоҕо барахсан. Р. Баҕатаайыскай
Эн бааргыттан күрэннилэр күргүөмнүү этиҥ былыттара, Дьааһаан бараннар эккирэтиһэ сүттүлэр күлүмнүү-күлүмнүү Эн иннигэр эстэриик чаҕылҕаннар. С. Тарасов
[Ленскэйи] инниттэн-кэнниттэн эрилкэй хара эстэриик уоттарынан имэрийэ турдулар. С. Васильев
◊ Эстэриик чокуур (таас) — 1) эстэриик диэн курдук
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Суорун Омоллоон
Халлаан сытыы чолбонуттан Уотун ылан уоттаабыт, Эстэриик таас чокууртан Кыымын ылан кыымнаабыт. И. Гоголев
Эскэл тый быарын саҕа Икки кырыылаах Эстэриик чокуурга Иҥэн кубулуйбут Тырым уоту тыыннаабыт. Саха нар. ыр. II; 2) үрд. Кыымынан ыһыахтанар курдук сытыы. ☉ Мечущий искры, искрящий
Куттаммат, хоһуун да киһи буоллаҕа, Бирээмэ эстэриик чокуур курдук. Суорун Омоллоон
[Метро] эмэҕирбэт буоллун диэн Эстэриик таас эркиннэммит …… Тулхадыйбат буоллун диэн Толбонноох мыраамар тулааһыннаммыт. С. Васильев
Эстэриик таас курдук Эриэккэс тыллары Эймэтэ этиэххэ үчүгэй даҕаны. А. Бродников
Сирэйэ-хараҕа сытыыта саҕылла олорор эстэриик чокууру санатара. П. Филиппов

туохт.
1. Киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа. ☉ Занимать собой много места, большую площадь, территорию
Собуот аҕыс биэрэстэ усталаах наһаа киэҥ сири сабардаан олорор. Н. Якутскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. Н. Габышев
Тыалар урукку истиэптэри уонна кыра туундаралары сабардаабыттар, онно тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, тэтиҥ, талах …… үүнэллэр эбит. БИГ ӨҮөС
△ Улахаҥҥынан тугу эмэ хаххалаа, бүөлээ. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л. (напр., солнце, небо)
Күнү көхсүнэн бүөлүүр, Ыйы ытыһынан сабардыыр Уол оҕо уһук туйгуна, бухатыыр киһи Буулаҕа бэрдэ буолла. П. Ойуунускай
Санныҥ халлааны сабардыы Дабдайбытын иннигэр, Истэр чуор кулгааххын Түүнэн саба бүөлэтэн, Истиэххин истибэтэххин. П. Ядрихинскай
△ Тарҕанан, халыйан тугу эмэ саба хаххалаа, сап, толор (хол., былыты, ууну этэргэ). ☉ Двигаясь (напр., об облаках) или прибывая (о воде), покрывать собой какое-л. широкое пространство
Саха сирин сабардаары Саба түспүт саҥа хаары Ордорбокко ириэрээри, Олоччутун мэлитээри Ынырыктык ардаата, Ыаҕаһынан куппахтаата. Күннүк Уурастыырап
[Уу] Толооннору толорбут. Алаастарга тахсыбыт, Уолба күөллэри утахтаабыт, байҕал курдук дэбилийэн Бары сири сабардаабыт. С. Зверев
Былыт, түргэнник өрө сабардаан, тэнийэн тахсан иһэр. Д. Таас
△ Элбэх буолан тоҕо суулун, тоҕо ааҥнаа. ☉ Идти, двигаться куда-л. в большом количестве, толпой, массой; наступать
Чэй эрэ, Норуоккун муннуттан сиэтээри, Ньохчоҕор-бөкчөгөр систээри Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары, Хаба ортолорунан хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, [Кылыһыам]! С. Васильев
Эн буруйа суоххун, бүүс-бүтүннүү сабардаан тиийиэхпит. Онно кинилэр ыйаахтанныннар да хайаатыннар. А. Сыромятникова
2. Дьонтон сөбүлэҥэ суох туох эмэ элбэҕи (хол., сири) ылан бас билэн туһан, апчарый. ☉ Занимать, прибирать к рукам, присваивать что-л. (напр., землю), завладевать чем-л.
Дорообо, саҥа сир, хапытаал хайата Эйиигин, эн баайгын сабардаан сыппыта. Дорообо, бу Аанды хайатын таалата! П. Ойуунускай
Сир үтүөтүн, ходуһа бастыҥын барытын [Чоочо] сабардаан олорор. В. Протодьяконов
Ити уон икки сыл ааспытын кэннэ били Сэмэн дьиэтин-уотун, дойдутун-сирин барытын Дэлиһиэй сабардаан кэбиспит. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үгүһү, элбэх дьону, норуоту саба баттаан аҥаардастыы баһылаа, баттаа. ☉ Покорять кого-что-л.; господствовать над кем-чем-л. [Ыстапаанньыйа:] Мэхээлэ оҕонньор баай күүһэ сабардаан турар диир ээ. Уо, дьэ сабардаан да турар… Күндэ
Россия үрдүнэн сабардаан турар батталы, сүгэни өрө тутан, сутурҕалыырга ыҥыран, …… көскө атаарыллыбыт Николай Гаврилович Чернышевскай, остуруогуттан тэлэһийэн, унньуктаах уһун күннэрин атаара сылдьара. П. Филиппов
Колчак былааһа бүтүн Сибиир үрдүнэн сабардаабыт сураҕа тарҕаммыта. «ХС»
△ Саба баттаа, саба куус (киһи санаатын, иэйиитин туһунан). ☉ Охватывать, переполнять кого-л. (о мыслях, чувствах)
Эмээхсин энискэннээх тыллара дьиэ иһигэр хараҥа былыттыы ыардык сабардаан уһуннулар. М. Доҕордуурап
Бу ыар баттык санаа сабардаабыт икки-үс күннэрэ кинилэргэ иккиэннэригэр олус уһаан ааспыттара. Г. Колесов
Ядернай сэрии сабардаабыт кутталын туоратта. «Кыым»
4. Туох эмэ бүтүннүүтүн үрдүнэн кэл, буол (хол., хараҥаны, курааны, тымныыны этэргэ). ☉ Наступать, устанавливаться, воцаряться где-л. (напр., о темноте, засухе, морозах)
Уу чуумпу тулаҕын сабардаан, Утуктаан буорайар кэмнэргэр Чугас дуу, ыраах дуу эмискэ Дуорайан саа тыаһа сатарыа. Күннүк Уурастыырап
Умайар уот кураан саха сирин үрдүнэн сабардаабыта. Н. Якутскай
Сып-сытыы баҕайытык сабардаан турар тымныы салгыны бүтүннүүтүн эймэтэн, боробуос, кыламмахтаан ылаыла, …… күрүлээн көһөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Хайыы-сахха киэһэ буолан, боруор хараҥа дьиэ таһын сабардаабыта. И. Никифоров
5. Ханна, туохха эмэ барытыгар тиий, барытын хап. ☉ Распространяться повсюду, охватывать что-л. [Арыгы дьаалы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда, Чукча сиригэр тиийэ Чуураадыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҕатын-иитин сабаҕалаан Санаа сатаан сабардаабат Вселеннэй эбэбэр Эҥин дьикти элбэҕэр Эрэнэбин. Күннүк Уурастыырап
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап