уордай диэнтэн хай
аата. Эҥэ баайа кыыһырыы бөҕөнү кыыһыран, уордайыы улаханын уордайан уоллаах кыыһы эккирэтиннэрэ буойуннарын ыыталыыр. Далан
Улуу норуот уордайыытын Охсор болот оҥостуҥ! П. Тобуруокап. Үгэргээһин арыт көннөрү оонньуу, сонньуйуу, арыт кыйыттыы, абарыы, ис-иһиттэн сүлүһүннэнэн уордайыы көрүҥнэнэр. ВМГ НСПТ

1. уҥ диэнтэн дьаһ. туһ. Күнүн аайы итиитинэн киһини уҥарар баар үһү (тааб.: күн). Төбөҕө охсон уҥаран түһэрбит. Амма Аччыгыйа
   [Бэрииһэби] Ол сыттаҕына Оскуолка ойдон кэлэн, Окумалын тосту көтөн, Уҥаран кэбистэ. С. Васильев
2. Аһара сүүрдэн, хамсатан уоҕун харат, тиритиннэр-хорутуннар (көлөнү, кыылы). ☉ Загонять, заезживать (напр., лошадь)
   Тэҥ атахтаах сылгыны, самыытыгар олордон, ыгылытан уҥарар ньыма эмиэ баар. И. Федосеев
   [Эһэни] эккирэтиннэрэн, уҥаран баран, куотуохха диэн быһаарыммыт. В. Миронов
   Модьу, ыарахан, бөҕө-таҕа сыарҕаҕа көлүйэн, бары олорон баран, хонууга тоҥуу хаар устун ойуолатан, уоҕун таһааран, уҥаран, сыарҕаҕа көлүйэн үөрэтиини саҕалаатылар. В. Протодьяконов

туохт.
1. Көлөнү, сүөһүнү инники олох көлөҕө холбоо; оннук холбоон айаннат. ☉ Вести на поводу за своей лошадью, упряжью; прицепить кого-что-л. за кем-чем-л.
Сэмэн борооскулаах ынаҕын атын кутуругар баайан, сэтиилээн үүрэн испитэ. Н. Якутскай
Аара дьаамсыктары көрсөн сэтиилээн ыытыаххыт буоллаҕа дии. Ойуку
Ыттары буоллаҕына барыларын биир табаҕа сэтиилээн кэбиһэллэр. А. Кривошапкин (тылб.)
2. эргэр. Сүктэр кыыска анаан, биэрэн ыыт (хол., төһө эрэ сүөһүнү). ☉ Давать что-л. невесте в приданое (напр., определённое количество скота)
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа, хайаан да энньэлээн, сэтиилээн эргэ биэриэхтээҕэ. А. Софронов
[Аан Далбар:] Тапталлаах ылгын кыыспытын Киис Бэргэни эккирэтиннэрэн, Ааттаһан-көрдөһөн иккиэннэрин төннөрүөххэ, Айыыһыты арыаллатан, иэйэхсити эҥээрдэтэн Сүөһүлээн, сэтиилээн алҕаан атаарыахха. И. Гоголев
Үрүҥ Айыы Тойон Үс сүүрүктээх Өндөл маҥан халлаантан Дьөһөгөй Айыыны Орто дойдуга — энньэлээн, сэтиилээн биэрбит. КДьА

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ бырах, тугу эмэ эрийэ тут. ☉ Обвить, опутать что-л. чем-л., обмотать что-л. вокруг чего-л. [Оҕуһу] дөрөтүн сөрөөн ыытан кэбиспит. Күндэ
[Сүбэлэспиттэр сахалар:] «Ити дьиэлэрин быанан сөрүөн төгүрүйэн баран, тоҕо тардан кэбистэххэ үчүгэй буолуох эбит!» — диэн. Саха фольк. [Ооҕуй] булдун …… илиминэн сөрөөн кэлгийэр. ББЕ З
Муоһатын илиитигэр сөрөөн чиккэччи тарта уонна табатын кулгаахха кууһуннарда. Тэки Одулок (тылб.)
△ Тугу эмэ бииргэ хомуччу, сүүмэхтии, түүрэ тут. ☉ Схватить что-л. в охапку, сгрести в кучу
Эһэ тэллэхтэри, куобах суорҕаннары, сыттыктары биирдэ түүрэ сөрөөн ылан Борокуоппайга туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Били күтүр сүдү уот буолан, арыы кытыытынааҕы хас да мас төбөтүн бииргэ сөрүү харбаабытынан, миигин көһүтэн үллэн-баллан ахан олорор эбит эбээт! ФЕВ УТУ
Луук силистэрин илиинэн сөрүү хомуйа тутуллар. САССР КОА
Сымнаҕас хара уостар бэрт имигэстик күөх оту сөрүү туталлар. Өтөр-өтөр ат тыбыыран ылар. «ХС»
△ Тугу эмэ туохха эмэ сыһыары тут, сыһыары тарт. ☉ Плотно прижать, притянуть кого-что-л. к комучему-л.
Саабын санныбар сүктүм, Сүгэбин сөрүү кыбынным. Саха фольк. Оҕобутун …… аһыныылаах сүрэххитигэр сөрүү тутан, угуттаан, ийэ кутун энчирэтимэҥ, салгын кутун салытымаҥ. Суорун Омоллоон. Ынах сүөһү үөһээ сыҥааҕар илин тиистэрэ суохтар, онон аһылыгын тылынан сөрөөн ылар. Ыанньыксыт с.
2. көсп. Куһаҕан содуллаах туохха эмэ кытыар, тарт. ☉ Вовлечь, впутать, вмешать кого-л. во что-л. дурное, неприятное
[Дьэкиим:] Хайа хара санаалаах уоран баран миигин сөрөөтө буолла? А. Софронов. Сөдүөт кырдьык-хордьук кыыһыран саҥа аллайа түстэ: «Миигин онно-манна сөрөөбөккө сылдьыҥ!» Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Бачча сыл бииргэ үлэлээбит, бодоруспут дьонум, ама куһаҕаҥҥа сөрүүллэр үһүө. С. Ефремов
«Натаа сүппүтүгэр Мииткэни эйигин сөрүүллэр дии», — диэтэ. И. Никифоров
3. көсп. Улаханнык эрий-мускуй, ытый, барчалаа (тыал, буурҕа туһунан этэргэ). ☉ Закрутить, закружить (о сильном ветре, вихре)
Миигин сөрөөбөтө модун холорук, суолбун бүөлээбэтэ күдэн туман. Эллэй
Сотору-сотору аарыма холоруктар маһы-оту сөрөөн, өрө ытыйан, суугунаан аастылар. Н. Якутскай
Күүстээх сытыы тыаллар тыа баһын быһыта сөрөөтүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кутуругар сөрөөбүт көр кутурук
Мин бу дьыалаҕа эриллиэхпин баҕарбаппын. Боҕурҕана уола дьиккэр кутуругар сөрөөрү гыннаҕа. И. Гоголев
Эн уһун кутуруккар сөрөөҥҥүн, уолбут букатын уччуйда. Кыыл барда. «ХС»
◊ Булгу сөрөө көр булгу
Амыр Бааската …… бэстилиэтин хобуурун хостуу сатыы турар Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
Буур кыылы муоһуттан булгу сөрөөн түһэриэм этэ. К. Туйаарыскай. Тута сөрөөн — ханнык эмэ хайааһын буолаатын кытта тутатына. ☉ Тут же, вслед за чем-л., сразу
Эҥин бэйэкээннээх дьиктилээх түгэннэр, ардыгар, айаннаан истэххинэ көтөн түһээччилэр. Олору тута сөрөөн сурукка киллэрбэтэххинэ, умнуллан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай
Итиитигэр диэн ааттаан, тута сөрөөн туран, кинээс биэс аттаах киһини эккирэтиннэрэ ыытар. Күннүк Уурастыырап
Уол тыллары төбөтүгэр сүһэн ылбыт да, сонно тута сөрөөн умнан кэбиспит. «ХС». Сөрүү тардын (тутун) — кэтэ сылдьар таҥаһыҥ эҥээрдэрин хардарыта тут, баай. ☉ Закинуть одну полу одежды на другую, запахнуть
Икки аҥыы тэлэкэлэммит ырбаахытын элээмэтин сөрүү тутунна. Амма Аччыгыйа
Тымныыга тоҥорун да умнан, Арбаҕаһын сөрүү туттунан, Сулустаах халлааны одуулуур. М. Ефимов
Роза уп-уһун хараҥа күөх халааты сөрүү тардынан баран, көхсүнэн буолан турда. С. Никифоров. Түҥнэри сөрөө — кими-тугу эмэ эмискэ сиргэ суулларан түһэр, сиргэ баар гын. ☉ Резко повалить, опрокинуть кого-что-л. на землю
[Манчаарыга] хандалы кэтэрдээт, хаһаактар түҥнэри сөрөөн муостаҕа охтордулар. И. Гоголев
Икки хос бастаах өксөкүнү Түҥнэри сөрөөбүтүҥ. П. Тобуруокап
[Сылгыһыт Сүөдэр] Чөмчүөрэни суһуоҕуттан харбаат, түҥнэри сөрөөн түһэрбитэ. «ХС»
ср. ДТС йоргэ ‘обёртывать, заворачивать, наматывать’, сару ‘завёртывать, наматывать, обматывать’, тув. чөргээр ‘пеленать’, хак. сөрге ‘наматывать что-л.; завёртывать, обёртывать что-л.’