Якутские буквы:

Якутский → Якутский

уҥар

  1. уҥ диэнтэн дьаһ. туһ. Күнүн аайы итиитинэн киһини уҥарар баар үһү (тааб.: күн). Төбөҕө охсон уҥаран түһэрбит. Амма Аччыгыйа
    [Бэрииһэби] Ол сыттаҕына Оскуолка ойдон кэлэн, Окумалын тосту көтөн, Уҥаран кэбистэ. С. Васильев
  2. Аһара сүүрдэн, хамсатан уоҕун харат, тиритиннэр-хорутуннар (көлөнү, кыылы). ☉ Загонять, заезживать (напр., лошадь)
    Тэҥ атахтаах сылгыны, самыытыгар олордон, ыгылытан уҥарар ньыма эмиэ баар. И. Федосеев
    [Эһэни] эккирэтиннэрэн, уҥаран баран, куотуохха диэн быһаарыммыт. В. Миронов
    Модьу, ыарахан, бөҕө-таҕа сыарҕаҕа көлүйэн, бары олорон баран, хонууга тоҥуу хаар устун ойуолатан, уоҕун таһааран, уҥаран, сыарҕаҕа көлүйэн үөрэтиини саҕалаатылар. В. Протодьяконов

уҥ

туохт.
1. Өйгүн сүтэр, эмискэ өйгүн сүтэрэҥҥин охтон түс, туймаар. ☉ Падать в обморок, внезапно терять сознание
Ийэтин көрдөҕүнэ уҥан хаалар үһү (тааб.: туус). Саша аһара сылайан, тыына тиийбэккэ, уҥмут этэ. П. Аввакумов
2. Тыыҥҥын кыайан ылбат буол, көбүөхтээн хаал (үксүгэр түргэнник сүүрэн эбэтэр аһара хамсанан). ☉ Выбиваться из сил, задыхаться (обычно от быстрого бега, перенапряжения)
Чүөчээски балай эмэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Тыыным хаайтаран уҥан охторум чугаһаабытын кэннэ, сыарҕам, таһаҕаһын уйумуна, үлтү түһэн өрүһүммүтүм. М. Доҕордуурап
♦ Күлэн уҥа сытар көр күл I
Өлөксөйүм суорҕанын анныгар адьас күлэн уҥа сытар. Э. Соколов. Уҥа-уҥа тилин — 1) улаханнык ыалдьан баран өрүтүн (ыарыһаҕы этэргэ). ☉ Поправляться после кризиса (о больном). Оҕо уҥа-уҥа тиллэн дьонун улаханнык куттаата; 2) өлө сыс. ☉ соотв. быть на волоске от смерти. Сэрии толоонугар саллааттар хаста уҥа-уҥа тиллэн тыыннаах ордоллорун ким билиэй... Уҥмат быардаах көр быар. Уҥмат быардаах сүүрүк
◊ Уҥан түс көр түс I
Сүөдэр хараҕыттан уот ыһылла түһэргэ дылы гынар уонна уҥан түһэр. Н. Якутскай
Кыыс буоллаҕына көрөөт, сирэн уҥан түспүт. Эрилик Эристиин. Уҥан уту- йуу — уһуктубакка уһуннук утуйуу. ☉ Летаргический сон. Уҥан ыарый — өйгүн сүтэрэн, таарымталанан ыарый, аналаа. ☉ Болеть эпилепсией
Ньургуһун [кыыс аата] сорох ардыгар уҥан ыалдьан дьонун куттуур буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап. Уҥар ыарыы эмт. — өйү сүтэрэн ыалдьыы, ана, таарымта. ☉ Падучая, эпилепсия
Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү. Уҥмат тыыннаах (тыҥа- лаах) — сылайбакка, тохтообокко уһуннук сүүрэр, сүүрүк (киһи, ат). ☉ Резвый, выносливый, неутомимый, не знающий устали (о бегуне, скакуне на длинные дистанции). Гаврил Нохтунскай — уҥмат тыыннаах сүүрүк
□ [Хабырыыс] Уҥмат тыыннаах, хаҥыл ата Уйуһуйа быыппастара. Күннүк Уурастыырап
Уҥмат тыҥалаах дьөһөгөй оҕолоро сиэллэрэ бурҕайа, кутуруктара субуруйа …… суолларын икки өттүнэн илин-кэлин түһэллэр. КДьА
ср. бур. унаха ‘упасть’

Якутский → Русский

уҥ=

1) падать в обморок, внезапно терять сознание; уҥан түс = упасть в обморок, потерять сознание; кутталыттан уҥна от испуга он потерял сознание; 2) выбиваться из сил , задыхаться (обычно от быстрого бега, перенапряжения) # уҥан утуйуу летаргический сон; уҥа-уҥа тилин = а) поправляться после кризиса (о больном); б) быть на волоске от смерти.

уҥар=

1) доводить до обморока, до потери сознания; 2) загнать, запалить; аппын уҥардым я запалил свою лошадь.

Якутский → Английский

уҥ=

v. to faint

Еще переводы:

уҥарыы

уҥарыы (Якутский → Русский)

и. д. от уҥар=.

көлүйтэр

көлүйтэр (Якутский → Якутский)

көлүй диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕуһа аанньа көлүйтэрбэтэҕэр кыыһыран, сүнньүгэ сутуруктаан уҥаран баран «өллөҕө» диэн, сыарҕалаах маһын үрдүгэр тиэйэн, тыаттан соһон киирбит күүстээх Сыыйылла Дьаакып. Амма Аччыгыйа

луос

луос (Якутский → Якутский)

саа луоһа — саа маһа. ☉ Ло жа (ружья)
Петрову үрүҥ эписиэр саа луоһунан төбөҕө охсон уҥаран түһэрбит. Амма Аччыгыйа
Саллааттар сааларын луоһунан, ыстыыктарынан дугдуруйан сыылынайдары таһырдьа үтүрүйэн бараллар. Н. Якутскай
[Дерсу] …… саатын ылан, луоһун имэрийэ олорбута. В. Арсеньев (тылб.)

өмүрэх

өмүрэх (Якутский → Якутский)

аат. Соһуччу саҥаны, тыаһы, хамсаныыны үтүктэ охсор ньиэрбэ ыарыһах киһи (үксүгэр эмээхсин). ☉ Больной человек (обычно старуха), страдающий имеряченьем, эхоламией
Онтон ыла уол сүрэх ыарыы, соторусотору бопторон уҥар, туох да дэҥи истибэт өмүрэх буолар. Болот Боотур
Ойууннартан ураты көннөрү мэнэриктэр, өмүрэхтэр, ичээннэр, көрбүөччүлэр, түүллээхтэр-биттээхтэр тобус-толорулар. И. Гоголев
△ Соһуйумтуо киһи, күүскэ соһуйар киһи. ☉ Человек, склонный пугаться. Кырдьар сааспар өмүрэх буоллум

сутуруктаа

сутуруктаа (Якутский → Якутский)

көр сутурҕаа
Оҕуһа аанньа көлүйтэрбэтэҕэр кыыһыран, сүнньүгэ сутуруктаан уҥаран баран «өллөҕө» диэн, сыарҕалаах маһын үрдүгэр тиэйэн, тыаттан соһон киирбит күүстээх Сыыйылла Дьаакып. Амма Аччыгыйа
Танялаах утуйа сыттахтарына, бөөлүүн тас ааны күүскэ тоҥсуйбуттара, өссө сутуруктаан лиһигирэппиттэрэ. Л. Попов
Владимир Нилович остуолу сутуруктаата быһыылаах, туруупкаҕа тыас ньиргийдэ. Н. Лугинов

баалкы

баалкы (Якутский → Якутский)

I
аат., кэпс. Соччо уһуна суох сонос мас. ☉ Палка
Бастыҥ балык мэйиитэ – баһылыкка, бастыҥ баалкы – үлэһиккэ (өс хоһ.). Хатылы кыра дьоно тураннар, кинээһи баалкынан баһын хайыта сынньаннар уҥаран кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин. Барыс баҕадьы баҕатыгар Бары сааттан тахсыбыт Баайдар-талымнар баалларын Баалкы бөҕөнөн үүрэннэр, Кыра-дьадаҥы дьоннору Баттыгастан таһааран Бастарыгын биллэрбит Бассабыыктыыр баартыйаҕа Махтал, баһыыба биэрэбит. Саха фольк.
II
аат. Туох эмэ тутуу өһүөтэ эбэтэр муостатын сиһэ (хол., дьиэ). ☉ Балка
Тыраахтар дэлби тэпсибит чигдитин таһынан ааһан, муостата суох тэрээсэ баалкытыгар быраҕыллыбыт хаптаһыннарынан хааман дьиэҕэ киирэбин. Далан
Хотон үрдүгэр өһүөлэри бөҕөргөтөр баалкылар киллэриллибиттэр. ПДН ДьХ
Муоста баалкылара сиргэ тимирчи түһэриллэллэр. СГК ТҮЧ

боптор

боптор (Якутский → Якутский)

  1. боп диэнтэн дьаһ. туһ. Бука, утарылаһааччылара эпэрээссийэлиирин да бопторуохтара эбитэ буолуо, ону Томмот Иванович билэн эрдэҕэ. Г. Угаров
  2. Тыыныҥ хаайтар. ☉ Впадать в спазматическое удушье, испытывать удушье, задыхаться
    Онтон ыла уол сүрэх ыарыы, сотору-сотору бопторон уҥар, туох да дэҥи көрбөт өмүрэх буолар. Болот Боотур
    Макар бопторон хаһыытыы-үөгүлүү, мөхсө сатыыр да, туох да өрүһүлтэтэ суох аллара тимирэн барар. Дьүөгэ Ааныстыырап
    Тыына хаайтаран, бопторон ыла-ыла төлүтэ тыыммахтаан, кини ытаан ыҥырҕайдаан барда. Амма Аччыгыйа
  3. көсп., кэпс. Кыайан хамсаабат гына хам ыллар, бобулун, бүөлэн. ☉ Терять свободу движения, будучи скованным, зажатым или заложенным чем-л.
    Модунуктуур дьылларбыт Бобон-бохсон боһуйда, Босхолуура ууларбыт Модун мууска боптордо. А. Софронов
    Чокуур сүрэҕин туттан, Доҕорун аһыйа олордо... Ыллыа эбит даа, ырыата Хараҕын уутугар боптордо. Эллэй
ыарыы

ыарыы (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’

өй

өй (Якутский → Якутский)

аат.
1. Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Ум, разум, рассудок человека
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим. С. Зверев
2. Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура. ☉ Человеческая память
Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир! Күннүк Уурастыырап
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар. Эрилик Эристиин
♦ Өй аҥаардаах — акаары, иирээкитиҥи (киһи туһунан). ☉ Полоумный, сумасшедший (о человеке)
Дьикти баҕайы, өй аҥаардаах киһиэхэ дылы, ханна кэпсэтэргэ тоҕоос түбэстэҕинэ, тибис-тиэрэни тылласпытын кулгааҕа эрэ истэн хаалара. А. Сыромятникова
Биир биллэр соҕус баай ыал өй аҥаардаах кыыстарын куолаһынан саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
Өй аҥаардаах киһиттэн тугу булан ылыаҥый?! НАГ ЯРФС II. Өйбөр киирбэт — киһи өйүгэр кыайан тутуллубат, хатаммат. ☉ То, что плохо запоминается
Олурҕа араспаанньалаах киһи төрүт өйбөр да киирбэт. Д. Очинскай. Өйбүт кыл- гаан — билэр-көрөр, толкуйдуур кыахтаах эрээри, ситэ толкуйдаабакка хаалан. ☉ Из-за своего недомыслия
Тээтэ, [Сэмэн өлбүтүгэр] эн буруйдаах буолуоҥ дуо? Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өйгө баппат — киһи кыайан өйдөөбөт. ☉ соотв. уму непостижимо, в голове не укладывается
Ааныс эн этииҥ өйгө баппат, кыаллыа суоҕа. У. Нуолур
Баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. «ХС». Өйгөр хатаа — умнубат гына өйдөөн кэбис. ☉ соотв. намотать на ус
Таба истэн, үчүгэйдик өйүгэр хатаан хааллаҕына, Дьэллик киһи киэнэ муудараһа. Н. Заболоцкай
Хаһыат быһыытынан, кэпсээн наадалаах, сонун өттүлэрин өйүгэр хатаан истэ. С. Никифоров. Өйгүн сыс — тугу эмэ быһаараары, билээри олус элбэхтик толкуйдаа. ☉ соотв. ломать голову над чем-л.
Хас да сыл устата өйүн сыспыт, утуйар уутун көтүппүт үлэтин дьэ бүтэрдэ. Кустук. Өйгүн-төйгүн (өйгүн) бул (булун) — 1) уоскуй, айманыма, ыксаама, тугу гынаргын бастаан толкуйдаан көр. ☉ Успокоиться, собраться с мыслями, сосредоточиться
Сөдүөт дьэ «һуу» гынан, сынньанан, өйүн-төйүн булунан, дьиксинэн барда. «ХС»; 2) мэниктик, акаарытык, чэпчэкитик быһыыланаргын уурат, тохтот. ☉ Образумиться, опомниться, остепениться
Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Өй киирэр көр өйүн туппут. Хата өй киирэн дьэ киһитийиэ. У. Нуолур
Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ. Аны дьоммуттан хаалыам — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар — туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр. ☉ соотв. ум за разум заходит
«Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии», — диэтэ Илларионов. М. Доҕордуурап
Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт. В. Яковлев. Өйө көтөр (көтөн хаалар) — өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). ☉ Опешить, прийти в замешательство, потерять способность ясно мыслить (на краткое время — напр., от неожиданной душевной встряски)
Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата. Болот Боотур
Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр. Далан. Өйө өһүлүннэ — кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. ☉ Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить
[Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай? С. Федотов. Өйө суох буол (сыт) — тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. ☉ Терять сознание, лишаться сознания
Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ. Г. Колесов. Өйө сынньылынна — сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. ☉ Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума)
Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин. Н. Заболоцкай
Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох. А. Сыромятникова. Өйө тобуллар — өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. ☉ В голове прояснилось, просветлело
Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өйө туймаарда — олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. ☉ Ум (рассудок) помрачился у кого-л.. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны… о, сүрүн… Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн… А. Абаҕыыныскай. Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт — иирбит, буккуллубут. ☉ Помешаться, сойти с ума
Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада. «ХС». Өйө хоппот — ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. ☉ соотв. ума не приложит
Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото. М. Доҕордуурап
Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ
Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. «Кыым». Өйтөн (өйүттэн) көт — таһыччы умнан кэбис. ☉ соотв. забыть начисто; вылетело из головы
Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр. Далан. Өй ук — 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. ☉ Надоумить кого-л.
Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. ☉ Напоминать о чём-л.
Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС II. Өйүгэр көтөн түстэ — эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. ☉ Вдруг пришло на ум, вдруг осенило
«Кэбис, аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!» — диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк… таҥара диэки хайыста. Д. Очинскай
Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) көр оҕустар. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. — Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? — Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр — өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). ☉ Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов. Өйүм сыстыбат — аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. ☉ Не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар — үөрэт, киһи оҥор. ☉ Вразумить, образумить кого-л., сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр — 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. ☉ Потерять сознание
Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан, тугу гынарын өйдөөбөт. ☉ Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия
Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. ☉ Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр — атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. ☉ Попадать, подпадать под чьё-л. влияние, становиться зависимым от кого-чего-л.
Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим. А. Софронов
Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай. Өйүн туп- пут — 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. ☉ Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. ☉ Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт — өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). ☉ Утратить умственные способности, потерять память (напр., от старости, в результате тяжёлой болезни, перед смертью)
[Миисэ:] Ы… хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан… Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?.. Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт. Күндэ
Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста — куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. ☉ соотв. выжить из ума; потерять рассудок
Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара. «ХС». Өй хаата күл.- ооннь. — өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). ☉ Умница, ума палата (обычно о детях)
Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Иринньэх оҕо киэбинэн «Өй хаата уолчаан» диэтим. С. Данилов
Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар. «ХС». Өй ыл — эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. ☉ Найти верную мысль, вспомнить забытое
Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Эрилик Эристиин
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
◊ Өйгөр иҥэр — өйдөөн хаал. ☉ Запомнить
Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ. П. Ойуунускай. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар. В. Протодьяконов. Өйтөн аах — көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. ☉ Читать на память, наизусть
[Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун. И. Гоголев
Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара. Х. Андерсен (тылб.). Өйү (эрэ) биэримиэххэ — соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. ☉ Не дать опомниться, прийти в себя
Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда. «ХС». Өй үлэтэ — өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. ☉ Умственный труд
Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы — төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. ☉ Помешательство, душевная болезнь
Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’

сэргии

сэргии (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ. Хоҥхочох уҥуоҕа. ☉ Копчик.