1) вгонять в пот, вызывать испарину; аккын көлөһүннээ = взмылить коня; 2) перен. эксплуатировать; киһини көлөһүннээн бай = наживаться на чужом труде, на эксплуатации чужого труда.

туохт. Киһини төлөбүрэ суох бэйэҕэр үлэлэт; атын киһи көлөһүнүн туһан. ☉ Эксплуатировать, использовать чужой труд
Бу листовкаҕа кини фабриканнар үлэһиттэри ынырыктык көлөһүннүүллэрин туһунан кэпсээбитэ. ОЛ ПА
Египеккэ сири оҥоруу сайдарын кытта тэҥҥэ дьону көлөһүннүүр кыах үөскээбитэ. КФП БАаДИ
Ыраахтааҕы былааһыгар сорук-боллур буолбут, киниэхэ өйөнөн норуоту көлөһүннээн олорбут саха баайдара өрөбөлүүссүйэни өстөнөн көрсүбүттэрэ. «ХС»
♦ Көлөһүннээн (көлөһүнүн) сиэ — киһи эрэйин босхо, олус чэпчэкитик туһан. ☉ Эксплуатировать, драть три шкуры с кого-л., выжимать (все) соки
Сэбиэскэй былааһы оҥорон, киһи киһини баттаан хара көлөһүнүн сиэбэт саргылаах саарыстыбатын олохтуохха. П. Ойуунускай
Кыра-дьадаҥы дьону хамнатан көлөһүннэрин сиэбитиҥ тохтуо. Күндэ

туохт. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, көлөһүннээ. ☉ Угнетать, эксплуатировать кого-что-л.
Ыраахтааҕы баттыыр-үктүүр, эргинэр сирин кэҥэтэр иһин халабырдаах сэриини ыытар. М. Доҕордуурап
Норуот кинини баттаан-үктээн олорор ыраахтааҕы, баай былааһа хаһан эстэрин күүтэрэ. Саха фольк. [Манчаары] оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, баттаан-үктээн, дьону сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН

туохт.
1. Көлөнү сыарҕалаа, сыарҕаны соһор гына сэбилээ. ☉ Запрягать, впрягать (соединять с повозкой для тяги)
Оҕуһун аҕалан көлүйбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Уон аҕыстаах эрэттэр Аты сатаан көлүйбэттэр. И. Гоголев
Санников саамай бастыҥ ыттарын көлүйэн, мууһу үрдүнэн ол арыы диэки түһүнэн кэбиспитэ. П. Филиппов
2. көсп. Кими эмэ күүскэ үлэлэт. ☉ Заставлять кого-л. усиленно, много, напряженно работать
Уолбутун сайын үчүгэй аҕайдык көлүйэн эрэллэр, — диэн иһигэр Хаадьы үөхсүбүтэ. М. Доҕордуурап
Баайдарын үлэнэн көлүйэн Ыарахан таһаҕас тастарар. Эрилик Эристиин
3. көсп. Туох эмэ күүһүн үлэҕэ туһан, туһаҕа таһаар. ☉ Использовать что-л. (напр., силы природы), превращая (их) в полезную для людей энергию
Өрүстэр үлүскэннээх сүүрүктэрин көлүйэн, элэктэриичэстибэ уотугар эргитиэхпит. Амма Аччыгыйа
Үөрэх күүһүн көлүйэн, өссө үксү үөдүтүөхпүт, Үөйбэтэҕи үөскэтиэхпит. Күннүк Уурастыырап
Элэктэриичэстибэ күүһүн үлэҕэ көлүйдүбүт. М. Доҕордуурап
♦ Ат гынан миин, оҕус гынан көлүй — 1) аҥардастыы баһылаан көлөһүннээ. ☉ Жестоко, нещадно эксплуатировать кого-л., выжимать все соки (пот) из кого-л. (букв. ездить как на лошади, запрягать как быка)
Оттон баайдар кыра дьону ат гынан миинэн, оҕус гынан көлүйэн, көрүлээн олоорторо. Эрилик Эристиин; 2) атаҕастаан-баттаан сорун сордоо, муҥнаа-эрэйдээ. ☉ Бесчеловечно притесняя, угнетая, причинять кому-л. тяжелые страдания
Аҕыс суол арахсыытыгар …… тиийдэҕинэ сирэйин-хараҕын дэлби сынньан …… оҕус гынан көлүйүөм, ат гынан айааһыам. Ньургун Боотур
Фашистар Улуу Арассыыйа норуотун оҕус гынан көлүйээри Уһуктаах кылыстарын Уун-утары ууммутунан Улахан уулуссаларын Ортотунан хаампыттара. С. Васильев
др.-тюрк. көл

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.

туохт.
1. Айаххар уган баран, уоскунан эпсэри ылан күүскэ соппой. ☉ Всасывать, втягивать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Уол туох да саҥата суох мутук хамсатын ылан оборбута буола-буола, уот диэки көрөн олордо. А. Софронов
Харалаампый көмүрүөнү оборон суубурҕатта. Софр. Данилов
Эн балык уҥуоҕун илдьи ыстаан симэһинин эмэр үгэстэн, эттэн уҥуоҕун силиитин оборон ылар буол. Р. Баҕатаайыскай
2. Салгын күүһүнэн бэйэҕэр эҕирийэн ыл (хол., туох эмэ хайаҕаһынан, көҥдөй тугунан эмэ). ☉ Вобрать что-л. в себя втягивающим движением (напр., через шланг или трубочку)
Массыына буочукалаах ууну дьөлө оборон ылар. Эрилик Эристиин
[Эмчит] үс күн эмтээн, уҥуоҕунан оборон (сүллэрдээн) ыарыыны тоҕо тардан ылар. ПНИ АДХ
Сорох усулуобуйаҕа аллара түһэр сүүрээн олус түргэн буолар, онон акыйаан үрдүгэр сүүнэ улахан оборон ылар хайаҕас үөскээччи. ДьДьДь
3. Батары киирэр гына бэйэҕэр тардан ыл (хол., кута, оборчо туһунан). ☉ Засасывать, затягивать, вбирая в себя (напр., о трясине, топи). Кута тугу барытын оборон ылар
△ Инчэйиэр диэри бэйэҕэр иҥэрин (хол., туох эмэ убаҕаһы). ☉ Всасывать, впитывать что-л. жидкое (напр., воду)
Таҥаһым ууну оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
[Оҕо] саппыкыта ууну баһан, соно, таҥаһа ууну обороннор, дьаакыр буолан таҥнары тардыбыттар. И. Федосеев
Ити элэмиэннэри үүнээйи почва суурадаһыннарыттан ууну кытта силиһинэн обороро. ФНС ОС
△ Атын туохтан эмэ бэйэҕэр сыһыаран ыл (хол., сыстаҥнаһы, инчэҕэйи). ☉ Впитывать что-л. вязкое (напр., жир)
Оборторор кумааҕы сыа бээтинэтин бүтүннүүтүн оборон ылыар диэри хас да төгүл өтүүктэнэр. ДьХ
Бу таас тугу барытын оборор, бэйэтигэр тардар аналлаах. ПАЕ ЭАБ
4. көсп. Быһа эм (хол., киһи этинхаанын, дууһатын); ким эмэ чэгиэн туругун айгырат. ☉ Высасывать все соки, силы из кого-л.; сосать (о тупой длительной боли)
«Ити киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа, симэһиҥҥин оборон сиэн баран сирэн быраҕан кэбиһиэ», — диэбитэ. В. Титов
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ» диир санаата кини сүрэҕин быһа оборор. М. Доҕордуурап
Уола улуус сүмэтин оборон чупчуруйбута. С. Васильев
♦ Супту обор — 1) кэпс. кими эмэ көлөһүннээн, барытын бэйэҕэр иҥэрин, апчарый (хол., үбүн-аһын). ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л., сосать, пить кровь из кого-л.
Саха киһитэ ыраахтааҕы былааһа дьадаҥыны-мөлтөҕү умса баттаан хара көлөһүнүн супту оборорун билбитэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Чоочо улууһун иһинээҕи тулаайах үбүн-аһын барытын былдьаан-талаан ылар, тиийиммэт-түгэммэт хааннаах хара көлөһүнүн супту оборор. В. Протодьяконов; 2) ким эмэ өйүн-санаатын, сүрэҕин сүүй. ☉ Свести с ума, пленить, соблазнить кого-л.
Мила Уйбааны супту оборон ылбыта, Марыыҥка умнуллубута. П. Чуукаар
◊ Оборор ньуолахтар биол. — үүнээйи силиһигэр баар, ууну оборорго аналлаах ньуолахтар. ☉ Всасывающие волоски, которые находятся на корнях растений
Силиһигэр баар оборор ньуолахтар үүнээйи улаатарыгар улаханнык туһалыыллар. КВА Б
др.-тюрк. өпүр

сыһ.
1. Үрдүк сиртэн аллара, намыһах өттүн диэки (бар, түс). ☉ По направлению к низу (идти, спускаться)
Бастакы киһи тааһы таҥнары сүүрэн түргэнник түһэр, иккиһэ бытааннык түһэн, киниттэн быстан хаалар. Саха фольк. Илиибин быластаабытынан халдьаайыны таҥнары сүүрэр этим. Амма Аччыгыйа
Очурдарга охсулла-охсулла, сыыры таҥнары сырылаан түһэн истим. Т. Сметанин
△ Үөһэттэн аллара диэки (хол., көр, өҥөй). ☉ Сверху вниз (напр., смотреть, заглядывать)
Анарааҥҥыта үөһэттэн таҥнары көрөн түһэрдэ. Амма Аччыгыйа
Аркадий Дмитриевич тугу эрэ толкуйдуурдуу, көҥүһү таҥнары өҥөйөн, сөҥөн олордо. М. Доҕордуурап
Үөһэттэн таҥнары көрдөххө киһи быыкаа буолан көстөр. И. Данилов
2. Аллараа диэки, үрэх өрүс сүүрүгүн хоту. ☉ Вниз, по течению речки, реки
Оҥочону биһиги эргийэ хаама сылдьан хайҕаан-хайҕаан бараммыт, олорон сүүрүгү таҥнары уһуннубут. Амма Аччыгыйа
Арай Өймөкөөн суолун диэкиттэн соҕотох айан киһитэ түргэн соҕустук үрэҕи таҥнары хаамтаран күлүкүчүтэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
Лоҥкууданы таҥнары үс аттаах киһи сиэллэрэн тилигирэтэн иһэллэр. М. Доҕордуурап
3. Үөһэ өттүн аллара гына, түҥнэри (тутан). ☉ Вверх дном, так, чтобы верхняя часть чего-л. оказалась внизу
Оноҕочоон-Чоохоон удаҕаны симиирдээх кымыска төбөтүнэн таҥнары уган кэбиһэр. Саха фольк. Саабылаан батаһы таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Надзирателлэр мөһөөччүгү ылан, остуолга таҥнары сүөкээтилэр. П. Филиппов
4. Сөп өттүнэн буолбакка, төттөрү өттүнэн (гын, оҥор). ☉ Противоположно тому, что нужно или что ожидалось, наоборот (делать что-л.). Наар таҥнары оҥорор
□ Ол үөрэнэргин тоҕо, дьэ, миэхэ эппэтиҥ? Ама мин таҥнары сүбэлиэм этэ дуо? С. Ефремов
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарёв
Уоһук куһаҕаннык саныыр, аанньа өҥөлөспөт киһини түүлүн таҥнары тойонноон биэрэр үһү. БРИ ТТ
♦ Таҥнары бар (түс) — уруккутааҕар куһаҕан буол, төттөрү түс (хол., олох таһыма, сайдыыта). ☉ Становиться хуже, чем раньше, ухудшаться (напр., об уровне жизни). Көрдөрүүбүт былырыыҥҥытааҕар таҥнары түспүт
□ Уобалас сэбиэтэ былааһы ылыаҕыттан ыла, Дьокуускай куорат үлэлээн иитиллээччилэрин олохторо күн ахсын таҥнары барбыта. «ХС». Таҥнары баттаа (миин) — 1) кими эмэ көлөһүннээ, баттаа-атаҕастаа, көҥүлүн хааччахтаа. ☉ Угнетать, притеснять, эксплуатировать кого-л.
Хамначчыт дьахталлары бэйэлэрин баай хотуттара таҥнары баттаан олороллор. «ХС»; 2) киһи санаатын эбии ыарат, дууһатын эрэйдээ. ☉ Мучить, отягощать сознание, душу
Бэрт элбэҕи этэн уһуутаата Бүүчээн оҕонньор. Буруйдаах Мэхээлэ ол хабыр тылларга таҥнары баттатан, ыгылла-ыгылла умса ньүрүйэн истэ. Амма Аччыгыйа
Түүн аанньа утуйбакка эрэйдэнним. Санаа бөҕө таҥнары миинэр. Н. Лугинов. Таҥнары тарт — туох эмэ сайдыытын, үчүгэй буолуоҕун харгыстаа, төттөрүтүн оҥор. ☉ Препятствовать, мешать чему-л.; задерживать, не допускать чего-л.
Эһиги үүнэргитин мин таҥнары тардар үһүбүн. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт.
1. Көлө үрдүгэр тах сан атахтаргынан кыбыйан сүктэрэ олор (хол., акка, оҕуска). ☉ Садиться вер хом (напр., на лошадь, на быка)
Атын мииннэ.  Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Тороев бадарааҥҥа батыччахтаан, хара эбириэн буолбут атын быһыта кымньыылаан, дьөлүтэ тиҥилэхтээн, мииммитинэн өрүскэ киллэрдэ. Л. П опов
△ Айанныыр тэрилгэ олор, тур (хол., хайыһарга, тыыг а). ☉ Становиться на что-л., садиться куда-л. с целью передвижения (напр., на лыжи, в лодку)
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕон ньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Н еустроев. Илим көрө Бүөтүр тыытын миинэр. Эрдии салбаҕа килбэҥниир саһарҕаҕа. И. Гоголев
Разведчик сотору тумулу эргийэ сүүрдэ. Мааҕын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Д оҕордуурап. Дьүкээбил [киһи аата] миинэн иһэр болуота хамсаабат буола хам тоҥон хаалар. Н. Якутскай
2. көсп. Ыарык-баттык буолан эрэйдээ (хол., санаа-оноо, кыһалҕа). ☉ Ложиться тяжёлым бременем на кого-л.
Сордоох ку раан дьыллар кэлэн умса миинэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Киил оҕонньору эмиэ санаа бөҕө таҥнары мииниэ. Н. Лугинов
Оҕонньордоох эмээхсин барахсаттар, уһун кэм устата сэрии миинэн, олус дьадаҥытык олороллоро. И. Сосин
3. Баттаан-үктээн олор, көлөһүннээ. ☉ Эксплуатировать кого-л., присваивать ч у ж о й т р у д
[Былтаҕар Былатыан:] Миигиттэн үс оҕо төрөөн өллө. Саа һым тухары үс ынахтан ордук баайдана иликпин. Ол барыта миигин баай быһа мииммититтэн оннук. Күндэ
Сэмэн эмиэ доруобай киһи этэ. Атыт тар эмиэ оннуктара. Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьа рааһын. Истэрим мин аҕам ынырык сэ һэнин — Баай хайдах кинини үлэҕэ миим митин. И. Артамонов
ср. др.-тюрк. бин ‘садиться верхом’, мин ‘подниматься; выходить; садиться верхом’
II
аат. Эт, балык (амтана барар курдук) буһар уутун араас тумалаан бэлэмнэммит убаҕас аһылык. ☉ Суп, бульон, уха
Собо миинэ. Хаппыысталаах миин.  Оҕонньор итии миини иһэн бурдьугунатара иһиллэр. М. Доҕордуурап
Охоноон эмис собо сытынан бургучуйар чугуунун остуолга уурда, кыһыл көмүс эбирдэринэн кылбачыйар мииҥҥэ, үүт кутан, ытыйбахтаата. Л. Попов
♦ Барбатах балык миинин курдук көр балык. Барбатах балык миинин курдук барык дойдуга — Олоҥхо, өлүү сиригэр Охоноос баарын курдуга. Эллэй
Ис миинэ киһи көр ис IV. Бары өттүнэн дьоҥҥо сөбүлэтэр дьиҥнээх ис миинэ киһи этэ. «ХС»
Миинин (минин) <да> тартарбат — иҥин да таттарбат диэн курдук (көр иҥ II). Сээдьэҥкэ санаатыгар миинин да тартарбакка, Силип босхоломмут үөрүүтүттэн көтүөр кыната эрэ суохтук сананан, дьиэлиир суолунан хааман суксуйбутунан барбыта. Күннүк Уурастыырап
«Отчуоттуур кэм хаһан эмэ кэлиэхтээх эбээт», — д и э н к э б и с т э А к и м Романович миинин тартарбакка. Н. З аболоцкай. Үйэ уларыйда. Киһи эмиэ. Ону сорохтор билэ иликтэр, билбиттэрин да иһин, мииннэрин да тартарбаттар. А. Сыромятникова. Миин курдугунан көр — иччитэ суоҕунан мээнэнэн көр. ☉ Смотреть бессмысленными, мутными, затуманенными глазами
Минньигэһиргээн испит били суоппарбыт Миин курдугунан мэндээриччи көрөкөрө, Тимир көлөтүгэр тиийэн кэллэ! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. мэндээриччи көр (көр көр I). Миинэ барар — син эмис эт буолан миинэ амтаннаах. ☉ Довольно жирный (о мясе)
Син миинэ барыыһы. «ХС». Утар. миинэ барбат. Миинэ барбат — олус көтөх эт буолан миинэ олох амтана суох. ☉ Постный, нежирный (о мясе). Миинэ олох барбат, көтөҕө бэрт эт. Утар. миинэ барар
ср. др.-тюрк. мүн ‘похлёбка, суп’, чулым. мүн ‘уха’, алт. мүн ‘суп’

туохт.
1. Үөһээ өттүттэн аллара ыга тут, хамсыырын, турарын бобус. ☉ Нажимать сверху вниз, притиснуть, надавить весом
Хам баттаа. Ыга баттаа. —Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдэрги кэлгийэллэр. С. Ефремов
[Айыы Дьураҕастай Алып хара бухатыыры] баһыттан умсары баттаан сылдьан дэлби таһыйан эрэр эбит. Саха фольк. Тойон өрө көтөхпүт тайах маһын тоҥ сиргэ лик гына хам баттаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ иһирдьэ тимирчи ас. ☉ Нажимать, толкать что-л. вовнутрь
Кунуопканы баттаа. Ааны баттаа. — Академик кунуопканы баттаан, сэкирэтээрин ыҥыран ылан, чэй аҕаларыгар соруйбута. В. Яковлев
2. Туохха эмэ үрдүттэн, сүктэрэ буол, ыарахаҥҥынан хам түс. ☉ Налегать на кого-что-л. своей тяжестью. Дьиэбит өһүөтэ, үрдүн буора баттаан, хотойбут. Мин куулбун таһаҕас баттаабыт
3. Кыараҕас буолан ыга тут, ык (атах таҥаһын туһунан). ☉ Прижимать, сжимать, давить ногу (о тесной обуви). Баччыыҥкам атахпын олус баттыыр
4. Тутан өлөр (адьырҕа кыыл туһунан). ☉ Нападать, растерзать, рвать на части, задавить (о хищном звере)
Кини сиргэ хоно сыттаҕына, торҕоннообут эһэ баттаабыт. Болот Боотур
Бөрө саҥардыыҥҥыта биир табаны баттаабыта. Н. Заболоцкай
5. көсп. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, аҥаардастыы дьаһай, көлөһүннээ. ☉ Притеснять, угнетать, эксплуатировать кого-л.
Ама наар таҥнары баттаабыккыт иһин, Маайа даҕаны киһи буоллаҕа дии. А. Софронов
Хамначчыт дьахталлары баай хотуттара баттаан олороллор. Күндэ
△ Туох эмэ дьиҥнээх сыанатын түһэрэн, барыстанар курдук аҕыйаҕы төлөө. ☉ Снизить цену на что-л. с целью получения выгоды
Оҕуһу баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
Хотуна санаата табыллан, маанылыыр, ону-маны бэлэхтиир, хамнаһын да баттаабат үһү. Болот Боотур
6. көсп. Үрүт-үөһэ эбиллэн киһи күүһүн, кыаҕын баһый, күүһүн ылларарын курдук гын. ☉ Требовать от человека чрезмерной силы, усилия, умения, при этом довести его до крайнего утомления, истощения
Үлэ баттаата. Кыһалҕа баттаата. —Сороҕор дьахталлар Оҕолонортон сэрэнэллэр …… Үгүс оҕо баттаатаҕына …… Кырдьар түргэтиэҕэ дэһэллэр. И. Эртюков
7. көсп., кэпс. Киһини улугурт, мөлтөт (куһаҕан күн-дьыл буоллаҕына этиллэр). ☉ Тяжело воздействовать на человека (о влиянии плохой погоды)
Киһини баттыыр халлаан. —Айыы-айыкка! Бу былыт баттаатаҕын! Н. Лугинов
Былыт баттаан, дьон бэркэ бырда суох утуйбуттар. «ХС»
8. көсп. Ыарахан санааттан тууйулун, дууһаҥ муунту буол. ☉ Находиться в подавленном, угнетенном состоянии от тяжелых дум, смятения души
Алыс санаата түмүллэн баттаан кэллэҕинэ, үөһэ тыынан баран: «Оок-сиэ, тоҕо куһаҕанай?» – диэн саҥа аллайара. А. Софронов
Санаа-оноо ордук баттыыр күннэригэр таптыыр куоратыҥ устун дьаарбайар үчүгэй даҕаны. «ХС»
9. көсп. Кими, тугу эмэ куоттарбакка, баарыгар кэл. ☉ Заставать, находить на месте кого-л.
Мин кинини дьиэтигэр баттыы тиийдим. —Көр, ити эн өлбөт быаҕар баттыы кэлэн өрүһүйдүм. Эрилик Эристиин
△ Кимиэхэ эмэ саһар, бүгэр кыах биэрбэккэ эбэтэр тиийиэх сиригэр тиэрпэккэ аара түбэс (ардах, буурҕа уо. д. а. туһунан). ☉ Заставать кого-л. в дороге, не давая возможности укрыться (о дожде, буре)
Ардах суолга баттаата. —Булчуттары буурҕа баттаабыта үс хонно. «ХС»
10. көсп. Астан сүһүрүү сабыдыалын мөлтөт, тохтот. ☉ Нейтрализовывать, приостанавливать отравляющее воздействие, интоксикацию (при отравлении)
Сүһүрүүнү үксүгэр үүт үчүгэйдик баттыыр. «ХС»
11. Сорох сыһыат туохтууру кытары холбоһон хайааһын эмискэ, көрүөх бэтэрээ өттүгэр буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает моментальность и внезапность наступления действия
Одинцов дьиэтигэр чугаһаан иһэн арахсыбыт ойоҕун ситэ баттаан ылла. М. Доҕордуурап
«Тахсыҥ, табаарыстар, куотуҥ!» – диэт, Николай хаайыы аанын тэлэйэ баттаата. А. Сыромятникова
Яков ааны аһа баттаабыта, дьэ кырдьык үрүҥ халааттаах бөҕө мустан олорор эбит. Н. Заболоцкай
Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. П. Филиппов
♦ Анныгар баттаа – 1) кими эмэ хот, күүскүнэн сабырый. ☉ Побеждать кого-л., подмять под себя
Анныбар баттаатым ээ. Былыр оҕо эрдэхпитинэ бииргэ оонньуур этибит. Кини тустан миигин кыайар этэ. Оттон билигин мин кыайдым. Бэс Дьарааһын; 2) өстөөххүн өлөр, суох оҥор. ☉ Уничтожать, убивать врага
«Абам эбит, бу кэриэтин биирдэскитин эмэ анныбар баттаан баран, өлбүтүм буоллар», – диэн баран, бөтөн, сымыһаҕын быһа ытырда. Суорун Омоллоон
Кыр өстөөхтөрбүттэн саатар биир бандьыыты анныбар баттаан баран өлүөхпүн баҕарбытым. Н. Габышев. Быһыта баттаан саҥар (эт) – кылгас-кылгастык, түргэнник төлүтэ биэрэн эрэр курдук саҥар. ☉ Говорить резко, отрывисто, быстро, с короткими паузами
Сычев [Филатов] куолаһыгар холоотоххо – быһыта баттаан саҥарар. Н. Якутскай
«Дьэ, хаарыан доҕотторум иһин иэстэһиэм»,– диэн Егор тыйыстык, быһыта баттаан эппитэ. Умнуллубат к. Саба (хам) баттаа – 1) ким-туох эмэ үүнэн-сайдан, күөдьүйэн тахсарыгар кыах биэримэ. ☉ Не давать кому-чему-л. возможности дальше расти, развиваться
[Ойуурап:] Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Аркадий Гайдар …… дойду иһигэр контрреволюционердар бастаанньаларын саба баттыырга кыттыбыта. Софр. Данилов
Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС»; 2) кимиэхэ да тугу да бэрсибэккэ бэйэҥ эрэ туһан. ☉ Пользоваться чем-л. единолично, получать нужное только для своей надобности
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол – кытаран, тэтэрэн хаал (сирэй туһунан). ☉ Краснеть, покрываться румянцем
Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, уламулам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Ааныс сирэйэ уокка баттаабыт курдук кытаран хаалбыт. Н. Заболоцкай
Настя сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буола түһэр. Н. Якутскай
◊ Илии баттаа – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан, докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хааллар. ☉ Поставить свою подпись на документе в подтверждение чего-л., подписаться под чем-л.
Оҕонньор, бу маллартан тугу да итэҕэститиэм суоҕа диэҥҥин манна илии баттыыгын. Амма Аччыгыйа
Бу бырачыаска илии баттаабыт икки сүүс түөрт уон биир устудьуон ортотугар К.Г. Неустроев аата иккис турбута. П. Филиппов
Сонно, олоро түһээт, оскуола начаалынньыгын аатыгар арааппар суруйдулар, иккиэн илии баттаатылар. «ХС». Сымыыт баттаа – сымыыттан оҕолоргун таһаартаары, өр кэмҥэ турбакка олорон таҕыс. ☉ Выводить птенцов, сидя на яйцах (определенный срок)
Хатыыстаах диэн уһун синньигэс күөл кытыытыгар тыһы чыркымай сымыыт баттыы сытар. Н. Лугинов
Үгүстүк сылдьан, чыычаахтары куттуур, сымыыттарын баттыылларын мэһэйдиир куһаҕан. И. Федосеев
Көтөр саас уйа оҥостон, сымыытын баттыырын саҕана ньим барар, саһар, кирийэр. Айылҕаны х.