дьүһ. туохт. Искин экчэччи тарт. ☉ Поджимать, втягивать, подбирать живот
Сипсики сыҥааҕа энньэйбит, хараҕа чалбайбыт, уоһа чорбойбут, хаҥас илиитин өттүгэр, уҥатын сиһигэр сыһыары тутталаабыт, бэйэтэ бэкчэйбит. Л. Попов

туохт. Курунан баан, куру кэт. ☉ Опоясываться, подпоясываться. Ньургун Боотур тоҕус чуоҕур хайа үрдүгэр төттөрү-таары хаама-хаама быа курунан быһа курданна. Ньургун Боотур
Эрэйдээх дууһа, Иһин сыыһын Экчэччи курданан Ээл-дээл элэҥнээн истэ. Күн Дьирибинэ

тыыт диэнтэн төхт
көрүҥ. Кэнникинэн быарбыт чаалыйар, нүөлүйэр, испит быһыта тыыппахтыыр буолла. Софр. Данилов
[Куртаҕа] арыт иһин түгэҕиттэн араастаан дьаралытар, бэл арыт, били аччыктаатаҕына буоларыныы, экчэччи тардан курулаамахтыыр, быһыта тыыппахтыыр. Н. Лугинов
Кэмниэ-кэнэҕэс өйдөнөн кэлбитэ, суол кытыытыгар икки дулҕа икки ардыгар киирэн кыбытта сытар үһү, этэ-хаана илдьирийбитэ сүрдээх, куйахата аһыйбахтаан, бүрүтэ тыыппахтаан ылар үһү, хараҕын кэлэн туох эрэ сабан кэбиспит. Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Иннин диэки нөрүйэн, нөрүччү (тутун — хол., ат мииммит хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Сгорбившись, подавшись вперёд туловищем (напр., о худощавом всаднике)
Ылдьаака Харчы Туйах [ат аата] үрдүк мындаатыгар өксөччү соҕус олорон инники барда. Н. Босиков
Өксөкү Кыыл өксөччү туттан, субу өндөл халлааҥҥа өрө көтөн хаалыахтыы олорор. «Чолбон»
2. Хапсыччы, экчэччи (олус ырыган, аччык ыт, бөрө иһин туһунан). ☉ Так, чтобы втянулся (о животе исхудавшей собаки, волка)
Ыран өксөччү таттарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов

нукаай буол — күүһүҥсэниэҥ өһүллэн кыаммат буол. ☉ Обессилеть, увянуть, ослабнуть
Ыарыһах өйүн сүтэрэн, нукаай буолан сытта. С. Тулааһынап. Уһун айантан дьон нукаай буолаллар, сылайаллар, с ү р э ҕ э лдьээн бараллар. Н. Габышев
Кэлин тамаҕым хатта, иһим экчэччи тарта, сиһим бүк барда, икки илиим нукаай буолла. «ХС»; нукаай курдук — к ү үһэ-сэниэтэ өһүллүбүт, бэйэтин уйуммат, кыам мат буолбут. ☉ Лишённый силы, энергии, вялый, обессилевший
Нукаай курдук Дьулустааны таҥыннаран Васялаах Нина куорат диэки суһал көмөнү көрсө көтүттүлэр. Э. Соколов
Д у н я о ргууй саҥарбытынан аан модьоҕотугар ну каай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Ырыача й с э ниэт э да эст э н буолуо, нукаай курдуга. В. Гаврильева

аат.
1. Сис уҥуоҕа. ☉ Позвоночный столб
Онно билбитэ кини аччыктаабыт ис тоноҕоско эпсэри сыстарын. Софр. Данилов
Тоноҕосторо токуруйан им-дьим сүгүрүйэллэрэ. И. Гоголев
Тоҕус сыл тоҥу суоран, Тоноҕоспун тоҥхоппутум. С. Васильев
2. Сис тоноҕоһун биир сүһүөх уҥуоҕа, биир сүһүөҕэ, сүргүөҕэ. ☉ Позвонок, отдельное звено позвоночного столба
Тоноҕостор икки ардыларыгар имигэс өҥүргэс баар. АҮө. Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыныттан киһи намтыыр. ДьДьДь
3
көр тоноҕосчут. Кынаттара куура охсубут тоноҕостор хомустан хомуска дьирибинэһэ дайаҥнастылар. В. Миронов
Тоноҕос эрэйдии түһэн баран туттарара буолуо. АаНА СТОТ
Кини лыахтары, тоноҕостору эккирэтэ сылдьан да ыллыыр. СҮК
4
көр тоҥсоҕой. [Бухатыыр] Тоноҕос кыыл баһа Торулаан тахсыбытын курдук, Торҕо дьирим дойдулаах эбит. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Кытыыттан үөскэ үргүлдьү үтүллүбүт илим. ☉ Сеть, закинутая с берега прямо к середине водоёма
Маастар Сомсуун бастакы тоноҕосторун тардыалаат, балыкка тута кэтиллибитинэн барда. В. Яковлев
◊ Сис тоноҕоһо — киһи-сүөһү уонна тоноҕостоох харамайдар систэрин уҥуоҕа. ☉ Спинной хребет
Сур бөрө иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара. Далан
Балык дьардьаматын сүрүн уҥуоҕунан сиһин тоноҕоһо буолар. ББЕ З
Киһи сиһин тоноҕоһо түөрт токуруйуулаах. ДьДьДь. Тоноҕос ойуу — тоноҕос курдук быһыылаах сахалыы оһуор көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента, напоминающий позвонки; узор в виде позвонков. Томтор үрдүгэр тоноҕос ойуу баар үһү (тааб.: чаппараах). Тоноҕос саадьаҕай (эриэн) — сүөһү дьүһүнэ: сиһин ороҕун бата синньигэс үрүҥнээх саадьаҕай. ☉ Пёстрый (о масти рогатого скота). Тоноҕос саадьаҕай ынах
□ Тоноҕос эриэн торбоһум куттаах сүрүн Симэхтээх томторук оҥостон Хаҥас тоҕоноҕор иилиммит. Саха фольк.
ср. каракалп. тумыртка ‘дятел’

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’