туохт. Күөл буола уутуй, улаат (көлүйэ, элгээн туһунан). ☉ Обводниться до образования озера (о пруде, озерце). Бу көлүйэ сотору күөллүйүүһү

даҕ., эргэр. Аһаатар да астыммат, өҥсүйбэт. ☉ Жадный, ненасытный, прожорливый
Кэрэ кулун кэнтэх үһү (тааб.: аһыыр остуол). [Тойонунан] Элиэни этээри гынан баран, «Иҥсэтэ, кэнтэҕэ бэрт, Элгээн ыалын буллаҕына Элиэтээн күнүн барыаҕа», — диэбиттэр. С. Васильев
ср. бур. хэнтэг ‘скупой’

маатырҕаа диэнтэн холб. туһ. Кустар маатырҕаһаллар
 Арай элгээннэргэ кустар маатырҕаһаллар, түүҥҥү үрүмэччилэр …… сиритэ көтөн «тирк-тирк» гынан ааһыталыыллар. Болот Боотур
Сэрэхтээх сара көҕөннөр бэйэлэрэ көстүбэккэ хомус ортотугар олорон аргыый маатырҕаһаллар. Далан

ыадалый диэнтэн дьаһ
туһ. Киргиэлэй биир арыый быһаҕас дьааһыгы көтөҕөн ыадалытан, лаарга «лис» гыннара бырахта. Болот Боотур
Айталыына улахан алтан сылабаары көтөҕөн ыадалытан аҕалан остуолга уурда. В. Протодьяконов
Киэһэ Айдар элгээннэри кэрийэн икки көҕөнү өлөрөн ыадалытан аҕалла. ЭКС АА

дьөһ.
1. Хайааһын оҥоһуллар, тарҕанар хас биирдии предметин бэлиэтиир миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляется при обозначении каждого предмета, объекта, по которому совершается, распространяется действие (по)
Суоллар аайынан ыҥыыр аттаахтар ууннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Элгээн-элгээн аайынан элбээн-үксээн иһиэхпит, Хонуу, толоон аайытын хойдон, мустан барыахпыт. С. Васильев
2. Хайааһыны оҥорорго көмө буолар, туһаныллар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, с помощью, через посредство которого совершается действие. Киһи аайынан илдьиттээн ис. Хотуур аайынан охсон көрдө да, биир да сытыы хотууру булбата

быччай диэнтэн көстө түһүү. Халлаантан хара суор хаһыытаабытынан хап гына түспүтүгэр, ымыйалаах кымыс быччас гына түспүт (тааб.: анньыы, ойбон)
Хатыҥнары быыһынан көрдөҕүнэ, сыыр анныттан массыына быччас гына түстэ. В. Яковлев
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Улахан кыһыл харахтаах, лапчааннара, кутуруга кытархай араҕас өҥнөөх уһун синньигэс балык; кыһыл харах (өрүскэ, үрэххэ, элгээҥҥэ үөскүүр). ☉ Плотва; красноперка (обитает в реках, речках и озерах, находящихся в долине реки)
Биир тэҥэлини, икки кыһыыдайы кытары икки-үс киилэлээх уомулу ылан тиритиэр диэри үөрдэ. Н. Лугинов
Тууһа суох уу балыктарыгар сазан, собо, кыһыыдай эҥин киирсэллэр. ББЕ З

аат. Үрэх хочотугар уһун синньигэс дулҕалаах хотоол сир (сааскы уу онон сүүрэн үрэххэ, элгээҥҥэ түһэр). ☉ Неглубокий длинный лог в долине реки (весной по нему течёт талая вода)
Өнньүөс, үрэх өҥсүйдүлэр. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх дохсун ардахтан куорат өрүкүйэ турбут быыла хаптайан, сир ахсын чалбахтар килэһэн, ханааба, өнньүөс устун буордаах уу будулуйа сүүрүгүрдэ. В. Протодьяконов

сылбахтаа диэнтэн атын., бэй
туһ. Уһун синньигэс элгээн устатын тухары, киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
Фёдор бүлүмүөтүн чыыбыһын бэйэтин диэки тардарын кытта, өстөөхтөр охсуллубут оттуу сылбахтаннылар. Г. Колесов
Үрүйэлэр, ахса биллибэт сир тымырдара хаһаннар, тыатын иһэ олус нуудара, аппа-дьаппа, бадарааҥҥа тимирэн охтубут мас күөрэ-лаҥкы сылбахтанар, сытыйар. «ХС»

чоҥолох диэн курдук
Илин өттүнэн бэрт чугас ньирээйи титириктэрдээх, имигэс иирэ талахтардаах, аҕыйах иинэҕэс хатыҥнардаах, чоҥоох-чоҥоох көлүччэлэрдээх. Кэпсээннэр
[Күөллэр] Оччугуй элгээннэр, чоҥоох көлүччэлэр, Оһор үрэхтэр, уолар үрүйэлэр Ууларын барытын суос-соҕотоҕун Тоҕу тардынан, супту оборон, Томтойо туолла, күлтэһэ үллэ Сыталларын курдук сыталлар эбит! «ХС»