субурут диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кустар көтөн элэгэлдьиһэллэр. Онтон-мантан күөрэтэн субуруппахтыыллар. Н. Апросимов
Хоһохтоох [киһи аата] бэстилиэтин аттаах киһи диэки туһулуу тутан баран, ытан субуруппахтаабыта. П. Аввакумов

дьүһ. туохт. Түргэн-түргэн сытыы хамсаныылары оҥортоо (хол., кыра ыт оҕотун этэргэ). ☉ Делать быстрые, ловкие, резкие движения (напр., о щенке)
Ол быыһыгар сэмнэрийбит, дьиэрбэҥэлэспит ыттар төттөрү-таары сүүрэн, түөрт сыыдам атахтара элэгэлдьиһэллэр. П. Аввакумов

дьэргэлдьий диэнтэн холб. туһ. Бастыҥ хотуур үлэтигэр …… Хонук өйүө тутуурдаах, Дьиэрэҥкэйдээн тэптибит, Дьэргэлдьиһэ тэйдибит. А. Абаҕыыныскай
Томскай атыырдар өҥүс бастарын кыҥначчы туттан баран дьэргэлдьиһэллэр. Эрилик Эристиин
Дьэргэлдьиһэллэр дьикти рекламалар, Элэгэлдьиһэллэр түүҥҥү таксилар. Эрчимэн

кэпсэт диэнтэн дьаһ
туһ. Кумааҕы тутуурдаах дьон киирэн-тахсан быһа элэгэлдьиһэн сүгүн да кэпсэтиннэрбэтэхтэрэ. Н. Лугинов
Билэр дьонунан кэпсэтиннэрэн Дьокуускай куорат биир ГПТУ-тугар завхоһунан үлэлиир буолла. Р. Баҕатаайыскай
Сөдүөт ийэтиттэн аҕатын кимнээх уонна хайдах өлөрбүттэрин дэлби хаайан кэпсэтиннэрбитэ. «ХС»

солбуй диэнтэн холб. туһ. Араатардар бытааннык солбуһан истилэр
Амма Аччыгыа. Оҕолоро тирии таҥастаахтара, ону да солбуһан таҥналлара. Н. Габышев
Уонунан сыллар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһиэхтэрэ, көлүөнэлэр утуу-субуу солбуһа туруохтара. «ХС»

сыһ. Хайа эрэ өттүнэн хаптайан, ньыҕаллан тахсар гына (тугу эмэ ыга баттаа). ☉ Так, чтобы сплющилось (надавить)
Кэрэмээһэп хаһаайын …… бөппүрүөскэтин пепельницаҕа ньыҕаччы баттаата. Софр. Данилов
Остуолга туох эрэ «топ» гына түстэ, …… Сэмэн ону ылла: биир өттө ньыҕаччы ньиччирийбит буулдьа эбит. Н. Якутскай
Ыаллар дьиэлэригэр сонурҕас оҕолор түннүккэ муннуларын ньыҕаччы анньан сыстыбыт сирэйдэрэ элэгэлдьиспиттэрэ. П. Аввакумов

сэмнэй диэнтэн хамс
көстүү. Ол быыһыгар сэмнэрийбит, дьиэрбэҥэлэспит ыттар төттөрү-таары сүүрэн, түөрт сыыдам атахтара элэгэлдьиһэллэр. П. Аввакумов
Чиэндигэ хойуу түүлээх кыракый ыт сэмнэрийэн кэлбитэ, ситэ саҥардыбатаҕа, ыйылыы-ыйылыы тула сүүрэкэлээбитэ. С. Дадаскинов
Оҕонньоро ыҥырбытыгар эмээхсинэ эрэйдээх, иһиттим-истибэтим диэбиттии, сэмнэрийэн тиийэн кэлээхтээтэ. КН ТДь

туохт. Тугу эмэ оҥороору олус кыһан, сыраҕын уур, күүскүн-күдэххин биэр. ☉ Прилагать большие усилия к чему-л., стараться изо всех сил
Уолаттар нэмийэ-нэмийэ чыраахтаһан, ыарахан ааны тиэрэ …… эрдэхтэринэ, кырдьаҕас ыт …… ойон кэлэн, чуут быһа кыбыттара сыһан, таһырдьа нэмирис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
[Саһыл оҕото] талахтан ытыран баран, бэйэтэ соһуллан чыраахтаһан таҕыста. Суорун Омоллоон
Чүөмпэ балыктара, чохулара, баҕалара ураҕас тыаһыттан куттанан, онтон куотан, туу диэки элэгэлдьистилэр, чыраахтастылар. Күндэ

I
сыһ. Хамсыыимсии, үөмэхтэһэ (түс). ☉ Оживленно, всполошенно (зашевелиться, засуетиться)
Станция турар хапчаанын сатарытан ыраах паровоз гудога иһилиннэ, пуойас түннүктэрэ элэгэлдьистилэр. Станцияҕа дьон аамы-саамы буола түстүлэр. Ч. Айтматов (тылб.)
II
1.
көр аамсаам. Ол кэнниттэн аамы-саамы аһаан бүп-пүт дьиэлээхтэр урукку кэпсэтиилэ-рин салҕаатылар. И. Никифоров
2. Дьалбаатык ыһылла-бутулла, аймана-буккулла (түс). ☉ Беспорядочно, хаотично, сумбурно
Аамы-саамы айманан, Айаннарын салҕаатылар — Үрүҥ көмүс дьириминэн Кынаттара күлүбүрээн Үрдүк халлаан дириҥигэр Кыччыы иҥэн мэлийдилэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи-сүөһү элбээбит, кэлии-барыы үксээбит, Ат-атыыр алыстаабыт, Аамысаамы буолбут. Күннүк Уурастыырап

даҕ., поэт. Хойуутук бочугураан көстөр (сайыҥҥы мас-от сэбирдэҕин, сибэккини хоһуйан этии). ☉ Бахромчатый и густой, растущий густой бахромой (о летней листве и цветах)
Суол икки өттүнэн күөх бочур сэбирдэхтэрдээх тэтиҥнэр, лиҥкинэспит тииттэр элэгэлдьиһэн ааһаллар. НЕ ТАО
Мин тайҕам тииттэрин Күөх бочур киистэлэрэ — Кыыс хараҕын кыламаннара, Дьол, үөрүү сырдык миччээрдэрэ. Чэчир-80
Оттон бочур сибэкки ботугураан Кэпсииргэ дылы этэ эйигин, Эн Күүппүккүн... Онтон саараан Өр ытаабыккын. С. Данилов
△ Оннук сэбирдэхтээх, мутукчалаах (хол., тыа). ☉ С бахромчатой, густой листвой или хвоей (напр., о дереве, лесе)
Сарсыарда. Күөх бочур ойууру кырыйа Тыаһа суох дьылыйан иһэбин. Сииктээх көп лабааны арыйа-арыйа, Сөрүүн тыа иһигэр киирэбин. Дьуон Дьаҥылы
Уулаах отон бочур угун Сайҕаан ааста сүүрээн, Кымырдаҕас оргулун Үрэйдэ мэнигилээн. И. Гоголев