светлая полоса, полоска; сон элээ-нэ светлая полоска на пальто.

суой диэнтэн хай
аата. [Уолаттар] харахтарыгар — сылаа-элээ суойуута уонна …… умсулҕан. С. Федотов
Сэрии суойуута улахана. Ол эрээри хаһаайыстыба көнүү суолугар киирэн, дьон олоҕо улам тупсан испитэ. П. Аввакумов
Киһини мунчаарыыта, санаа-оноо суойуута сиир, кыайар. С. Дадаскинов

хаһылый диэнтэн бэй., атын
туһ. Сылаа-элээ кыайан, харахтара хаһылыттан хаалбыт. С. Федотов
[Софрон] ийэтэ хонтоҕор муруннаах, хаһылыттыбыт харахтаах …… бэрт хоһуун эмээхсин этэ. Н. Кондаков
Кини дьүдьэйбитэ, хараҕа хаһылыттан, сирэйэ өссө ордук тыйыс, кырасыабай, сибэтиэйдии буолбута. М. Горькай (тылб.)

даҕ., түөлбэ. Бүтэһик, тиһэх. ☉ Последний, единственный, оставшийся
Норуот муусукатын кэтиир, ырытар дьоннор өттүктэрин охсунаннар, элэ сэптэргэ эргиллэн эрэллэр. Болҕомтоҕо ыланнар, дьон-сэргэ билиитигэр таһаараллар. К. Уткин
Тапталлаах тыаҕын, уугун Бас билбэт олохтоох буолан, Элэ харчыгын биэрэн туран Аны көрүөҥ ардьа туугун. ЛН ЭЭХХ
◊ Элэ сэниэ (күүс) — бүтэһик тиһэх кыах, күүс. ☉ Остаток сил
Килэки маҕыйа түһэн баран элэ сэниэтинэн кыыраппыт чохорооно чиргэл тииккэ угун төрдүнэн түстэ. С. Маисов
Сыарҕа сыҥааҕа дириҥник батары түһэр буолан, ыттар ыарырҕаталлар. Элэ күүстэринэн соһон ырычаахтаһаллар. В. Санги (тылб.). Элэтэ эһиннэ, былата быһынна түөлбэ. — күүһэ баранан, сэниэтэ бүтэн олус сылайбыт. ☉ Устать, ослабеть, выбиться из сил. Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан… С. Зверев
Төттөрү-таары мэскэйдэнэригэр күүһэ-уоҕа аҕыраата, элэтэ эстэн да эрэр. Куобах таһыыта кыайтарбата. Н. Борисов
Кини дойду сир куһа эбээт. Оттон манна олус ырааҕа бэрт буолан, элэтэ эстэн, былата быстан кэлээхтиир. И. Семёнов
ср. эвенк. элээ ‘последнее усилие’

аат.
1. Ыраахтааҕы салайар судаарыстыбата. ☉ Государство, управляемое царём, царство
[Былыргы Египеккэ] кыайбыт ыраахтааҕылар кыайтарбыттар бас билэр сирдэрин бэйэлэрин саарыстыбаларыгар холбууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Туспа дойду, судаарыстыба. ☉ Отдельная страна, государство
Туйгун саарыстыбалар Тус-туһунан тоҕуннулар, Ааттаах саарыстыбалар Аҥыыаҥыы араҕыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үлэһит-бааһынай саарыстыбатын салайбыт, …… өрөгөй санаалаах, өркөнтөлөн тыллаах Ленин өллө. П. Ойуунускай
3. кэпс. Ыраахтааҕы эбэтэр оннук баһылык былааһа, баһылааһына. ☉ Власть, правление царя или власть какой-л. диктатуры
Былыр Күн өллөҕүнэ, «Ыраахтааҕы санаарҕаата» дэһэр Хараҥа сахалар, Хоту Өлүөнэҕэ Сэрии дьылыгар үлэлэһэн, Гитлер саарыстыбатын эстилэр. П. Тулааһынап
К.Г. Неустроев ыраахтааҕы былааһын хараҥа саарыстыбатын сутурҕалыы турбут революционердар эрдэтээҕи көлүөнэ биир саллааттара этэ. П. Филиппов
△ көсп. Ким, туох эмэ толору баһылыыр, көрөр-истэр сирэ. ☉ Место, сфера господствования кого-чего-л.
Дьиэ иһэ бүтүннүү — маама саарыстыбата. Амма Аччыгыйа
4. кэпс. Дьон санаатыгар баар туох эмэ туспа ураты дойду, эйгэ. ☉ Какой-л. особый мир, существующий только в сознании людей (напр., о небесах, рае, о мире злых духов)
Айыы тойон таҥара Аныгы саарыстыбатыгар Айыылаах кулутун аҕыннын! Амиин! А. Софронов
Аарыма чарапаахыны Миинэн ыллаан дьиэрэтэ Сырдык уу саарыстыбаны Таро көрө киирбитэ. И. Гоголев
Андаҕайабын, сымыйанан этэр күннээх буоллахпына, сырдык дууһабын халлаан саарыстыбата туппатыгар. Н. Павлов
5. көсп. Туох эмэ аҥаардастыы олохсуйбут уопсастыбаннай олоҕо эбэтэр аҥаардастыы туттуллар, наһаа мустубут сирэ, эйгэтэ. ☉ Сфера, место, где господствуют какие-л. порядки, явления, царство чего-л. [Балыксыт:] Оо, көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П
Ойуунускай. Онтон ыла уйгу-быйаҥ олохтоох саҥа дьоллоох саарыстыба үөскээбитэ үһү. И. Данилов
Сыыппара саарыстыбатын кистэлэҥ үүттэрин-ааннарын арыйа сатаан, сылаа-элээ сөрөммүтэ буолаарай ол аламаҕай харахтарга? С. Федотов
6. көсп. Туох эмэ биир суол туспа айылҕалаах ханыыта бүтүннүү. ☉ Вся совокупность видов, составляющих какую-л. область окружающей природы, царство (напр., о растительном или животном мире). Үүнээйи саарыстыбата. Харамайдар саарыстыбалара
□ Секвойя — үүнээйи саарыстыбатын биир саамай баараҕайа. ДьДьДь
Саха сирэ — мутукчалаах тыа, тайҕа саарыстыбата. ОЛ ПА
△ Киһи аймах бүттүүнэ. ☉ Человечество в целом
Киһини төрүөҕүттэн иитии уонна бүөбэйдээн улаатыннарыы — ийэ дьыалата. Ийэлэр киһи аймах кэрэ саарыстыбатыгар хайдахха дылы үрдүк үтүөлээххитий! А. Олбинскай

I
аат. Кыра кыыл-сүөл, кутуйах аһылыктаах күрэҥ дьүһүннээх, үөһэнэн эргийэ сылдьан элиэтиир идэлээх, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Крупная хищная птица семейства ястребиных, коршун
Балачча барбытын кэннэ, аппа ортотунааҕы талахха элиэ ньолбос гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Улуу куйаары биһиги эрэ бас билэбит диэххэ айылаахтык элиэлэр былыты аннынан эргийэн элээрэллэр. М. Доҕордуурап
Элиэ кыырай халлааны кырсынан көтө сылдьан, күтэр, кутуйах, дьабарааскы ыаматын биэрэстэлээх сиртэн көрө сылдьан эмискэ саба түһэр. И. Никифоров
◊ Элиэ кутуруга муннук тут. — 1) мас тутууларга киэҥник туттуллар ньэмиэскэй муннук биир көрүҥэ: бэрэбинэлэр кэлтэччи охсуллубут уһуктара бэйэ-бэйэлэригэр чорбоҕо суох гына ыпсары киирэллэр, таһыттан көрөргө элиэ кутуругар майгынныыр. ☉ Способ соединения брёвен на углах стен дома, при котором концы брёвен не выходят наружу за пределы стены, а нижняя и верхняя плоскости шпунтов чередуют угол наклона, благодаря чему каждое бревно сцеплено с соседними — верхним и нижним так, что не позволяет им вывернуться наружу, рубка «в лапу» (букв. хвост коршуна)
Ньэмиэскэй муннук үс көрүҥнээх: көнө муннук, кэлтэй элиэ кутуруга, элиэ кутуруга муннук. АЭ ӨӨКХ; 2) элиэ кутуругар маарынныыр гына оҥоһуллубут бэрэбинэлэри үрүтүрдүлэригэр ууран хам туттарар мас оҥоһук, сыып көрүҥэ. ☉ Короткий деревянный шкворень в виде птичьего хвоста, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления
Түөрт кырыылаах уонна төгүрүк сыыптан ураты саха уустара элиэ кутурук сыыбы тутталлара. АЭ ӨӨКХ
ср. др.-тюрк. ел хуш ‘птица, похожая на орла’, монг. элээ, бур. элеэ ‘коршун’
II
тоҥуу I диэн курдук
Догдоон хара тыа дурдалаах, Тоҥууга тохтотооччу Туолдьут бэргэн, Элимтэҕэй таба аттаах Элиэҕэ эргитээччи Элик бэргэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. Үксэ күндүөбэй буолар. С. Руфов