эрий I диэнтэн бэй
туһ. Сотоколуур илиитигэр сүүмэх сиэли ылан эринэр. Күндэ
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хаһыат эмтэркэйэ баарын булан, бөппүрүөскэ эриннэ, астына-дуоһуйа тарта. С. Тумат

аат., кэпс. Туох эмэ бытархайа, эмтэркэйэ. ☉ Крошка, осколок, мелкий обломок чего-л.
Хара сэнэрээт кырыахалара Хаарыан бэйэлээх каштаннары Хабырыта тэптилэр. С. Васильев
Хортуоппуйдаах мииним уонна килиэбим кырыахата улахан аһыылаах ас буоллулар. С. Тока (тылб.)
Сындыыс сыҥаһа сыырдарын Ый кырыахатын, кырыытын курдук Ыйыстан-сөҥүөрэн сыталлар. Улуро Адо (тылб.)

аат.
1. Күүскэ кытардыллыбыт тимири балталыырга ыһыллар хах курдук сириэһин, тимир сааҕа. ☉ Окалина, рассыпающаяся при обработке раскалённого металла (железа). Дурба батас өр уокка сыппыт дуу, балталанан, хатарыллан баран туттуллубатах дуу бүтүннүү оргунньугунан бүрүллүбүт этэ
□ Тоҕус болгуо оргунньуга. ПЭК СЯЯ
Устудьуоннар үгүс күөс эмтэркэйдэрин, тимир оргунньугун эҥини буланнар үөрүү бөҕө буолаллар. «ХС»
2. көсп. Ким эмэ ыраах удьуора, ыччата. ☉ Потомок, отпрыск кого-л. (обычно знатных людей)
Мин бу да буолларбын былыргы киһи былата буолабын, урукку киһи оргунньуга буолабын. ПЭК ОНЛЯ I

сыһ.
1. Олус тартаран, баҕаран, умсугуйан туран (тугу эмэ гын). ☉ С большим желанием, вдохновенно, воодушевлённо
Мин удьурҕай чорооммор Олох кымыһа аччаата. Ол иһин мин хоһооммор Күп-күөх олох ачата Ымсыылаахтык хоһуллар. С. Данилов
Санньыйбыт, ыалдьыбыт сылларбар Ымсыылаахтык да саныырым Күөх ньургуһун көбүөргэр Көччүйэ көппүт күннэрбин! С. Гольдерова
2. Наһаа баҕаран туран, иҥсэлээхтик, (аһаа). ☉ Жадно, с аппетитом (есть)
Уолчаан ымсыылаахтык аһаан, күөрчэхтээх лэппиэскэҕэ ньуоската сотору-сотору элэҥнээтэ. М. Доҕордуурап
[Татыйаас] эмтэркэй мас хамыйаҕы ылан, баһа-баһа ымсыылаахтык аһыы олордо. «ХС»

1. даҕ. Эмти барбыт, кытыыта эмтэрийбит. ☉ С неровным краем, надломанный, выщербленный
   [Саһыл сири тарбыы сылдьан] илин тииһин ойо ыстаан кэбиһэр, онон эмтэгэй тиистээх саһыл буолар. Саха ост. I
   Тардыас киһи тардыалатан Дьаллайбыт Дьабадьытын курдук Эмтэгэй эбир күн элээмэлээх [дойду]. П. Ойуунускай
2. аат суолт. Туох эмэ ойдубута, эмтэркэйэ (хол., иһит кытыытын алдьаммыта). ☉ Надлом с дугообразным очертанием, зазубрина, щербина на чём-л. (напр., на краю посуды). Тиис эмтэгэйэ
   □ Ол алаас өтөҕүттэн биһиги былыргы иһиттэр тобохторун буларбыт, үчүгэй баҕайы сибэкки ойуулаах чааскы, бүлүүһэ эмтэгэйдэрин

аат.
1. харыс т., эргэр. Былыргы оноҕос эбиэнин, охсорун ырбата. ☉ Звездочка у наконечника стрелы.
2. харыс т. Илии, атах уҥуохтара (үксүгэр тарбах, хары о. д. а. кыракый, синньигэс уҥуохтарын этиллэр). ☉ Косточки (обычно о мелких косточках конечностей). Кырамта алдьаныыта, искэн эҥин эбитэ буоллар, ол эмчит көмөлөөх буолуо этэ… Н. Якутскай
3. Өлбүт киһи, кыыл, көтөр алдьаммыт уҥуохтара; уҥуох урусхаллара, бытархайдара, тобохторо. ☉ Останки людей, зверей, птиц; остатки, обломки костей
Сирэйин мутукка анньа сыһа-сыһа харбыалаһан, иһирдьэ дьиэллигэс баарыгар өҥөс гына түспүтэ: сүөһү кырамтата бу ыһылла сытара. Болот Боотур
Күһүн сир тоҥорун кытта доҕорум уҥуоҕун хостоон, кырамталарын булан, аҕатын аттыгар аҕалан көмпүтүм. М. Доҕордуурап
Былыргы үйэтээҕи оргуллар омоонноругар таас, муос маллар тоһоҕосторо, кыыл уҥуоҕа, көтөр кырамтата көстүтэлииллэрэ. П. Филиппов
Кини аймахтара өлбүт сиригэр кырамтатын хаалларар санаалааҕа. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ үлтүркэйэ, бытархайа, эмтэркэйэ (үксүгэр алдьаммыт, ыһыллыбыт мал, техника эҥин туһунан). ☉ Обломки, осколки каких-л. предметов (напр., утвари, орудий, техники)
Полевой итиэннэ самоходнай артиллериялар хампарыйбыт кырамталарын ааһыталаатыбыт. И. Никифоров
Аҕам оҕонньор эрэйдээх, Аарыма тайҕаны арҕарбыт Хайыһарын кырамтата Ханыылаһан киирдэҕэ. С. Васильев
Ыркый ойуур үмүрүччү үүнэн киирбит ырааһыйатыгар кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан, ааспыт кыһалҕалаах олох кырамтата буолан, барыйан көстөр. Сэмээр Баһылай

аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах матырыйаал. ☉ Материал, из которого шьётся одежда, бельё или обувь, ткань, материя. Солко таҥас. Сон таҥаһын атыылас
□ Хобороос киниэхэ солко ырбаахы таҥаһын атыылаһыах буолбута. А. Сыромятникова
Ол ийэм муусукалаах массыыната билигин да баар, төһөлөөх таҥаһы тикпитин туох билиэй? Н. Протопопова. Астыыр аспын сирдэҕэ дуу, иистэнэр таҥаспын сирдэҕэ дуу? «ХС»
2. Киһи кэтэрэ, этин сапта сылдьара барыта. ☉ Совокупность предметов, которыми покрывают, облекают тело, одежда
«Түргэнник сылдьар гына чэпчэки таҥаста таҥнан бар», — диир эрин. Саха фольк. [Александр Македонскай] аҕатын кыһыл көмүс торуонугар олорон баран …… сэриигэ таҥнар таҥаһын таҥынна. П. Ойуунускай
Таҥаһа даҕаны боростуой этэ: бирээскилээх быалаах тумустаах хара саары этэрбэстээх, улахан сиэптэрдээх толустуопкалаах. Л. Попов
Мин таҥаспын уларытан баран кулуупка барыам. С. Ефремов
♦ Таҥаһыттан таҥас орпото — таҥаһа илдьирийэн, тырыттан хаалла, туһатыттан ааста. ☉ Рваться, превращаться в лохмотья, приходить в негодность (об одежде)
[Чүөчээски] икки атаҕа адьас улук буоллулар, сырата-сылбата быһынна, иһэ баранна, таҥаһыттан таҥас орпото, от-мас хайыта тыытан бараата. Суорун Омоллоон
Таҥаһыттан таҥас орпотоҕо, ойуун кыаһаанын курдук, барыта сэмнэх буолбута. «ХС»
◊ Атах таҥаһа көр атах
Сааларын сэбин түҥэттэн сүгэллэр, атахтарын таҥаһын оҥостоллор. Н. Якутскай
Эрэһиинэ атах таҥаһа ордук, эбэтэр көннөрү бачыыҥканы холуоһалаан кэтиллэр. МКББ
Ис таҥас көр ис IV. Ис таҥаһынан ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Ис таҥаһынан сылдьар. Н. Габышев
Кытаайка таҥас — кытаайка диэн курдук. Кытаайка таҥастыы кылбараҥнаан кыыһар Кытыан толоон кытыылардаах. С. Зверев. Мааны таҥас — күн аайы кэтиллибэт, үөрүүлээх күннэргэ, бырааһынньыктарга эрэ кэтиллэр, харыстаан туттуллар таҥас. ☉ Предназначенные для торжественных случаев, праздников костюм, одежда, наряд
Охоноон мааны таҥаһын барытын кэтэн кэлбитэ: Үүйэтэ атыыласпыт хараҥа өҥнөөх көстүүмүн, сиэрэй сатыын ырбаахытын уонна сүүрбэччэ сыллаахха кэтэ сылдьыбыт, уллуҥа элэйэн көрө илик үп-үрүҥ сарыы этэрбэһин. Л. Попов
Холкуостаахтар дьааһык түгэҕэр кичэмэлээн уурбут мааны таҥастара бүгүн дьэ хостоммут. М. Доҕордуурап. Оҕо таҥаһа — оҕо кэтэригэр анаан тигиллибит таҥас. ☉ Детская одежда
Миэхэ чулкута уонна оҕо таҥаһына ыыт. Амма Аччыгыйа. Ойуун таҥаһа эргэр. — ойуун кыырарыгар аналлаах сарыыттан тигиллибит сон: аллараа өттө, саҕата уонна сиэҕэ бэлэнньигэр диэри уһун тирии бытырыыстаах
Сон кэлин өттүнээҕи бытырыыһа ойуун тилэҕэр тиийэ уһун буолар, оттон илин өттүн бытырыыһа сототун ортотугар тиийэр. Сонун эҥээрдэрэ түөһүгэр тиксиспэттэр. Биир эҥээригэр түһүлүк тигиллэр. Ойуун таҥаһыгар араас суолтаны бэлиэтиир тимир пластинкалар баар буолаллар. Олортон сүрүннэрэ — ойууну араҥаччылыыр иччи ойуулаах эмэгэт. Илин эҥээригэр: ойуун түөһун ойуулаах буолар; сиэхтэригэр: хары уҥуоҕун уонна көтөр куорсунун бэлиэтиир эбэтэр киһи харытын уонна саннын уҥуоҕун бэлиэтиир иккилии тимир пластинка; көхсүгэр: күн уонна эмтэркэй ый кыракый сиимбэллэрэ, ойбон тимир (ойуун аллараа дойдуга барар аартыгын бэлиэтиир). Сон көхсүгэр икки тиэрбэстээх буолар, онно тэһиини баайаллар. (Ол сүрүн анала: ойуун кыырарыгар турукка киириитигэр кинини тутуу буолар). Көхсүгэр уонна сиэҕэр кылырдаан тыаһыыр кыаһаан — тимир киэргэллэр — хас да кэккэнэн иилиллэллэр (кинилэр араас пуормалаах уонна кээмэйдээх буолаллар). ☉ Ритуальный костюм якутского шамана из телячьей или оленьей замши
Вокруг подола, ворота и на рукавах, начиная от плеч и до самых обшлагов, нашивали бахрому из длинных кожаных ремешков. Наиболее длинные полоски пришивали сзади на подоле так, что они доходили почти до пят. Спереди бахрома свешивалась до середины голени. Борта не сходились на груди. К одному из них пришивали түһүлүк — нагрудник. На костюм подвешивались различные металлические пластинки, главной из которых являлась подвеска эмэгэт — антропоморфное изображение духа-покровителя шамана. На нагруднике изображались груди шамана; на рукавах костюма — по две пластинки, которые означали или кости предплечья и маховые перья птицы, или кости предплечья и плечевую кость человека; на спине — миниатюрные символы солнца, щербатой луны и шаманской «проруби» в виде кольца — ойбон тимир, представлявшего вход в Нижний мир. На спине также имелись два кольца, к которым привязывали ремень, называвшийся тэһиин — поводья (за этот ремень помощник шамана кутуруксут удерживал его во время наибольшего экстаза при камлании). В число подвесок входили и кыаһаан — погремушки и железные пластинки, укреплявшиеся в несколько рядов на спине и руках (они имели различные формы и размеры и обозначали перья птицы, ножички и рыб). Кини дьиэтин иһигэр төһө эмэ араас ойуун таҥастара, дүҥүрдэрэ ыйанан кууран тураллар үһү. Саха фольк. Хааһахтан ойуун таҥаһын ыллылар. П. Ойуунускай. Ойуун таҥаһын кэтэрдэн, дүҥүрүн туттаран биэрэллэр. Эрилик Эристиин. Өлүнньүк таҥас — өлүнньүк 1 диэн курдук. Бокуонньукка өлүнньүк таҥаһын бэлэмнээтилэр
□ Өлүнньүк таҥаһа таҥастаах, Хоолдьуга сүөһүтэ сүөһүлээх. Күннүк Уурастыырап. Сарыы таҥас — сарыы
1.
1. диэн курдук. Кырса тыһа суорҕанын сыҕайан кэбиспитигэр, түөһэ оҕуруолаах сарыы таҥаһын бүтэй үөһэаллара эппэҥниир. Л. Попов. Таҥас кырыйааччы — тугу эмэ иистэнэргэ бэлэмнээн таҥаһы, тириини киэбинэн, кээмэйинэн көрөн кырыйан, быһан ылар маастар. ☉ Закройщик. Уопуттаах таҥас кырыйааччы
□ Бу — промкомбинат иистэнэр сыаҕын таҥас кырыйааччыта. Кустук. Таҥас өрөөччү — аналлаах ыстаныакка өрөн таҥас оҥорор маастар, оробуочай. ☉ Ткач, ткачиха
Таҥас өрөөччүлэр хамнас наһаа кыратыттан чаҕыйбыттара. ОЛ ПА
Үгүс түбэлтэҕэ биир атыыһыкка дэриэбинэ сүүһүнэн …… таҥас өрөөччүлэрэ үлэлииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Бастаан таҥас өрөөччүлэр кулууптарыгар олорбуппут. К. Симонов (тылб.). Таҥас ыйааччы — тэрилтэҕэ тас таҥаһы харайар, ыйыыр сиргэ үлэлиир киһи. ☉ Служащий при гардеробе, гардеробщик. Таҥас ыйааччыбыт хойутаан кэллэ
□ Ийэтэ оскуолаҕа таҥас ыйааччынан үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай. Таҥас ыйыыр сир — тэрилтэҕэ тас таҥаһы харайар, уурар сир. ☉ Вешалка (помещение в общественном здании для хранения верхней одежды посетителей)
Харытыай …… өссө да тугу эрэ күүтэрдии, таҥас ыйыыр сир сыгынньах эркинин өрө мыҥаан турбахтаабыт. Софр. Данилов. Тас таҥас — кэтэ сылдьар таҥаһыҥ үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Бии кыргыттар …… Таһыттан киирээт, Тас таҥастарын наар-наар дьаарыстаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саллааттар тас таҥастарын сыгынньахтаан — дэлби дьэгдьийэллэр. Күндэ
Тас таҥастарын ыйаан баран, дьоҕус хоско киирдилэр. В. Протодьяконов. Тирии та- ҥас — тирии
1.
2 диэн курдук. Тирии таҥаһы түүлгэ көрүү — эргиэн табыллыытыгар. БРИ ТТ
Тирии таҥаһынан, үс болчуок курдук, кыра мээчиктэри оҥорбуттар. ЧАИ СБМИ
[Соһону] ордук үгүстүк тирии таҥаһы, иҥиир сабы өҥнүүргэ тута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
Тобук таҥаһа көр тобук. [Кэччэгэй баай] Таҥаһын-сабын Таарыйа аҕыннахпына: Лаҕыыр буолбут лаба ырбаахы, Холхо буолбут хомуһуол оҕото …… Оллойбут олооччу этэрбэс, Торбос-тобук таҥаһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол күн кинилэр [сааһыттар] этэрбэстэрин абырахтаннылар, тобук таҥаһа тигиннилэр, батарантаастарын бэлэмнэннилэр. В. Арсеньев (тылб.). Утуйар таҥас — киһи утуйарыгар аналлаах таҥастар холбуу ааттара (суорҕан, тэллэх, сыттык уо. д. а). ☉ Общее название спальных принадлежностей (бельё, одеяло, матрац и т. д.), постельные принадлежности
Кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан …… араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
Ороннорго утуйар таҥастар: бэриинэлэр, сыттыктар эҥиннэр кыстанан тураллар. Күндэ
Оҕонньор туран атыттан баран утуйар таҥаһын аҕалбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир