аат. Ынах сүөһүнү уонна сылгыны холбоон уопсай ааттааһын. ☉ Общее название крупного рогатого скота и лошадей
Билигин дьахтар ыал ахан буолла, баайа-дуола, сылгыта-ынаҕа муҥутаата. А. Сыромятникова
Хата биир эмэ бэйэ билэр, төрүт-уус ыал кыыһын, балай эмэ сылгы-ынах энньэлээх дьахтары булан ыл. Болот Боотур
Элбэх сүөһү холбоспута, сылгылыын-ынахтыын сыһыы муҥунан сыыйаллар. Н. Заболоцкай

аат., эргэр. Сыарҕалаах ат баһын хантаччы тартарар быа (үүнүн тиэрбэһиттэн дуҕатын оройугар эбэтэр ыҥыырдаах акка ыҥыырын хоҥсуоччутугар диэри). ☉ Ремень, проведённый от мундштука к седлу или к дуге (чтобы лошадь держала голову кверху), повод
Хартыгастаах халлаан Хантарҕата тэһиинин Төлөрүтэ охсоннор Төгүрүччү көрөн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аралы далбар киэлитигэр Арҕаһыттан хантарҕалаах Айыы тайбыыр аймаҕыттан Энньэлээх-сэтиилээх айыллыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. бур. хантарга ‘ремень мундштука (лошади)’

туохт., эргэр. Энньэлээх буол; энньэтэ ыл. ☉ Получать, брать что-л. в приданое
Дьааҥы эбэ улаҕатыттан Чалыыманы саҥа сүгүннэрэн, Эдэр кулут энньэлэнэн, Элик бэрдэ нэктэллэнэн, Сүүс сыарҕа табанан Сүүрдэн элэҥнэтэн ааспыта. С. Васильев
[Неклюдов] аҕата оччо баайа суох киһи этэ буолан баран, ийэтэ уон тыһыынча кэриҥэ дэһээтинэ сири энньэлэнэн кэлбит хотун этэ. Л. Толстой (тылб.)

сыһ.
1. Мөдөөттүк, көһүүннүк, ыараханнык (хамсанан тугу эмэ оҥор — бөдөҥ, суон киһини этэргэ). ☉ Двигаясь неуклюже, неповоротливо, тяжело (делать что-л. — о грузном человеке)
Тишко көхсүн этиппэхтээбитинэн, дьон иннигэр киирэн ыадаччы турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чоочо Манчаарыны өһүөннээхтик көрдө, олоппос хаачыгырыар диэри ыадаччы олордо. И. Гоголев
Ырҕайбыт таһаатын Ынчыктыы-ынчыктыы Ыадаччы курданар. С. Данилов
2. Ыарырҕаппыттыы, нэһиилэ (көтөх, сүк). ☉ Изо всех сил, с трудом (поднять что-л. тяжёлое)
Оҕонньордоро тыатааҕы иһин барытын бииргэ холбоон, кырбастаан солуурга симэн, оллооҥҥо ыадаччы ууран кэбистэ. В. Миронов
Хапсаҕайдаммыт хаһаахтар, энньэлээх сундуук үрдүгэр түһэн, дьиэҕэ ыадаччы көтөҕөн киллэрбиттэрэ. Ойуку
Бэрт сотору, толору симиилээх суумканы ыадаччы сүкпүтүнэн, төннөн тахсар. «ХС»
3. кэпс. Нэһиилэ хамсанар буолуоххар диэри, ырҕаччы (хол., аһаа). ☉ Плотно, до отказа, так, чтобы выперло вперёд (набивать что-л. — напр., живот)
Саадьаҥка ынахпыт күөх оту көлтөччү хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ, биэбэкэлэриэм. Р. Кулаковскай
Титиик таһыгар ыадаччы ыанньыйбыт ынахтар киэһэ ыамнарын кэтэһэннэр, кэбинэн кэрдиргэтэ тураллар. И. Сосин
Күһүҥҥү сир аһыгар ыадаччы тотон хаалбыт мас көтөрдөрө көппөттөр. Н. Заболоцкай