и. д. от эргилиннэр =.

сов. 1. что (свёрнутое, скатанное, сложенное) тэнит, арый; развернуть газету хаһыаты тэнит; 2. кого-что (завёрнутое) өһүл, сүөр; развернуть покупку атыылаһыы-гын өһүл; 3. что (выпрямить, расправить) дарат, көннөр; развернуть плечи санныгын дарат; 4. что, воен. (по линии фронта) тэнит, кэккэлэт; 5. что, перен. (проявить в полной мере) толору тэнит, толору тутун; 6. что, перен. (организовать в широких размерах) тэнит, тэнитэн ыыт; 7. что (заставить сделать поворот) эргилиннэр; развернуть танк танканы эргилиннэр.

даҕ. Уһуга, кырыыта суох. ☉ Обтёсанный, закруглённый, лишённый углов, острых граней
Мүлтүгүр муостаах ынах.  Онтон соҕотох олорор мүлтүгүр булгунньах уҥа диэкиттэн үүнэн, барыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Массыына мүлтүгүр тумсунан уҥа, аппа диэки аргыый эргилиннэр эргиллэн, түһэн иһэр эбит. Н. Габышев
Хайа мүлтүгүр арҕаһын нөҥүө түһэн ааһыытыгар хойуу оттоох, маһа суох хо нуу куйаар саҕаламмыта. «Чолбон»

гл
эргитэр, эргилиннэрэр. Поворачивает на юг - соҕуруу диэки эргитэр

туомтуу баай көр баай I
Сиидэр …… утары кэлэн, көнтөһү сэргэҕэ туомтуу баайбыта. Н. Лугинов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна туомтуу баайбытын төлө тардаат …… ыҥыырга «хап» гына олоро түстэ. Уустаах Избеков
◊ Туомтуу баайыы көр баайыы
[Микиитэ] муҥунан көтүтэн иһэр атын эмискэ эргилиннэрэ тардан, …… саха аатырбыт туомтуу баайыытын солбуйа тарда охсон кэбиһэр буолла. Амма Аччыгыйа

м. 1. (поворот) эргилиннэрии, эргиллии; разворот самолёта самолёт эргиллиитэ; 2. (место поворота) өҕүллүү, суол иэҕил-лиитэ; 3. (внутренняя сторона обложки, листа и т. п.) ис өрүт.

бэлэмнээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Атын эргилиннэрэн иһэн: «Өйүүн бэлэмнэнэн олороор, киһи ыытан ылларыам», — диэтэ Кириисэ [Балбаараҕа]. Эрилик Эристиин
Татыйаас оскуолаҕа киирэргэ бэлэмнэнэр, хомус тардары уонна ырыаны таптыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин өссө үлэбиттэн кэлэн баран уруокпар бэлэмнэнэрим. Далан
[Манчаары:] Сайынын саһан сылдьан баран, хаар түһүүтэ хара тыа ортотугар арҕах хастан, ас бэлэмнэнэн баран, аны кыһын онно кыстыыһыкпыт. А. Софронов
Биирдэ Сережа тыаттан маһы таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри туруоһунан тыраахтарга холбоон биэрэр. Н. Лугинов

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэни салайар киһи эбэтэр бөлөх дьон; администрация. ☉ Человек или люди, руководящие какой-л. организацией, руководство, начальство; администрация
«Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук!» - диэн ботугуруу-ботугуруу, суоппар массыынатын төттөрү эргилиннэрэн барда. Софр. Данилов
Мин дьаһалтаҕа [ыскылаат куһаҕанын] куруук этэбин, аахайбаттар. М. Попов
2. көр дьаһал
1.
Бу тыал аастар эрэ иитимньилэрбит кэлиэхтэрэ, оччоҕо саҥа ураһата тутаарыҥ диэн, оҕонньор дьаһалта оҥордо. А. Софронов
Атас дуу, өстөөх дуу дьаһалтатынан, хомсомуолга киирбэтэх оҕолору [атын дьиэҕэ] көһөрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Хомуур үлэтин улаханнык сыаналыыр буоллаххына, табаарыс, [массыына саппаас чааһын] эн бэрдэрэр дьаһалтаны оҥороруҥ сөп этэ. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ кимтэн эмэ ылан баран төттөрү биэр. ☉ Возвращать, отдавать что-л. кому-л. обратно
Таҥара биэрбитин төннөрбөт (өс хоһ.). [Тиргиллэр Тэрэнтэй — Үүттүүрэпкэ:] Ама, доҕоор, [кыһыллар кыайтардахтарына] дойдубутун-сирбитин төннөрөн ылар инибит. Эрилик Эристиин
Роза эмиэ суругу киэһэ ылан баран, сарсыныгар төннөрдө. Н. Габышев
Дьоннор үчүгэй кинигэни уларсан баран, төннөрөн биэрбэттэр. И. Федосеев
△ Кими эмэ кимиэхэ эмэ төттөрү илт, аҕал, оннук буоларыгар көмөлөс. ☉ Возвращать кого-л. кому-л. (напр., ребёнка родителям), способствовать этому
«Баҕар, онно үрдүк сололоохторго ытаатахпына-соҥоотохпуна, оҕобун төннөрүөхтэрэ», — дии-дии кэтэҕин тарбанар Микииппэр. Н. Якутскай
Оҕону дьонугар төннөрүҥ, Оҕуургут туймуутун сүөрүҥ! С. Васильев
Эн миэхэ кэргэммин уонна оҕобун төннөрбүккэр ити төрөөрү сылдьар тыһы ыппын хаалларабын. «Чолбон»
2. Туох эмэ сылтаҕынан кими эмэ төттөрү ыыт. ☉ Отправлять кого-л. обратно под каким-л. предлогом
Микиитэ суруксут кыккыраччы аккаастаан төннөрбүтэ. Н. Якутскай
[Кыһыл буойун] Түөкүн фашист түүҥҥү суорун Түүтүн үргээн төннөрүө. Эллэй
Түүн сыппакка, күнүс олорбокко, Түөрт сылы уот сэриигэ ыыппыппыт, Өлөрбүтү өрүү төннөрбөккө, Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ уруккуну хат эргилиннэр, баар гын. ☉ Возвращать прошлое, прокручивать обратно то, что было в прошлом
Оо, хайдах төннөрүөхпүтүй Бу өлөрбүт сылларбытын, Хайдах курдук харыстыахпытый Хойутаан булбут дьолбутун! Н. Харлампьева
Урут буолбуту төннөрөн аҕалан сэһэргээһини, киллэһик эпизодтары, лирическэй, философскай төхтүрүйүүлэри …… манна аҕыйаҕа суоҕу көрсүтэлиэххэ сөп. «ХС»
4. көсп. Кими, тугу эмэ кэҕиннэр, буомурт суох оҥор. ☉ Приводить в упадок, разрушать что-л., уничтожать кого-л.
Үтүө тыл үтүөрдэр өлүөҕү, Өргөс тыл төннөрөр үөскүөҕү. Айталын
[Гитлер сэриилэрэ] Кэлэр бөҕөнү кэҕиннэрэргэ, Төрүүр бөҕөнү төннөрөргө, Дьоллоох дьолун тоҕорго …… Үтүөкэлээх Ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр. Саха нар. ыр. III
Айылҕа барахсан бэйэтэ кэҕиннэрбитин, төннөрбүтүн хаһан эрэ чөлүгэр түһэриэхтээх эбээт. Онуоха эбии бэйэ өттүттэн үлэ тэрээһинин тупсардахха, дьону түмнэххэ сатанар. «Чолбон»
♦ Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр калька. — эппит тылгын уларыт, төттөрү ыл. ☉ Взять свои слова обратно
Көрбүт хараҕын чыпчылытыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Сороҕор итинник алҕас тыллар тааһынан тамнааттанар кэриэтэ буолааччылар. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. дөндүр

I
хабылын I диэнтэн дьаһ
туһ. Арай, таһырдьа ахсынньы тымныы киэһэтэ буолан, атахпын хабылыннарбыта аһыйталыыр. Хомус Уйбаан
Иккиэйэх мөһөөх иннэ диэн илиибин хабылыннарыам суоҕа, үлэни булан үлэлиэм. Күрүлгэн
Кавказка үүнэр истии от киһи тириитин таарыйдаҕына бааһырдар, хабылыннарар эбит. МАА ССЭҮү
II
1.
1.
хабы- лын II диэнтэн дьаһ. туһ. Кулуба атын төттөрү эргилиннэрдэ, ат үөрбүттүү улгумнук сиэлэн хабылыннарда. И. Гоголев
Эмискэччи ойоҕосторун диэки ытан хабылыннардылар. Д. Таас
Утаакы буолбатаҕа, аттаах дьон хабылыннаран кэлбит тыастара иһиллибитэ. Н. Заболоцкай
△ Кими эмэ күүскэ, тыастаахтык саай, тэп. ☉ Ударить, шлёпнуть кого-л. с громким звуком
Туллукчаана Матаҥныырабы тыастаахтык сирэйгэ хабылыннарда. В. Протодьяконов
Туллай тутаары гыммыт атыыра тэбэн хабылыннарда. Н. Павлов
Лыхайбыт киһи да улаханнык уолуһуйбакка, хатыҥыр киһини сыҥаахха хабылыннарда. Е. Неймохов
2. көсп. Иҥнигэһэ суох, чобуотук, өрө күүрүүлээхтик саҥар. ☉ Говорить бойко, не запинаясь, воодушевлённо
Аны биирдэ тыл этэрэ буоллар, дьэ кырдьык, этэн хабылыннарыа этэ. Ф. Софронов
Юра ол кэнниттэн эппиэттээн хабылыннарар ээ! И. Семёнов
Өлөксөөн Боппуок биһикки саҥа олох, көҥүл туһунан тыл этэн хабылыннардыбыт. «Чолбон»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын соһуччу, эмискэччи оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает действие, совершаемое внезапно, резко
Туллай тутаары гыммыт атыыра тэбэн хабылыннарда. Н. Павлов