гл
куйбаҥныыр; эргичийэр-урбачыйар

сыһ. Кыракыратык, олус дуона суохтук. ☉ Понемногу, чуть-чуть, чуточку
Сиэркилэҕэ көрүнэр, араастаан эргичийэр-урбачыйар. Оо-дьэ, бэрт кыратык мара буола түспүт киһи баар ини. Муҥ саатар, быыкайкааннык. И. Гоголев

эргичий-урбачый диэнтэн көстө түһүү. Мылахов бэйэтин мөкүнүк суон быһыытыгар сөбө суох чэпчэкитик дьон быыһынан эргичис-урбачыс гынан бу ойон кэллэ. Н. Лугинов
Хабырылла-Сүөдэркэ Даайа диэки иккитэ-үстэ атыллаан баран, эргичис-урбачыс гына турдаҕа. Н. Павлов

даҕ. Олохтоммут быраабылалары, бэрээдэги тутуһар. ☉ Аккуратно выполняющий установленные правила, дисциплинированный
Дьиссипилиинэлээх кылаас.  Кыра уолчаан, сааһын батыһан төһө да «эргичийдэр-урбачыйдар» уруок бириэмэтигэр олус дьиссипилиинэлээх, болҕомтолоох, кыһамньылаах, билиитинэн бастакы кылааска үөрэнэр оҕолортон ордуктара. ДьДьДь
Ордук үчүгэйдик сэбилэммит, кытаанах дьиссипилиинэлээх Македония аармыйата [гректэри кытары кыргыһыыга] кыайыылаах тахсыбыта. КФП БАаДИ

аат. Бырдаҕы үүрээри тугу эмэ (хол., киини) уматан хойуутук буруолатыы. ☉ Дымокур
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. Софр. Данилов
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. В. Фёдоров. Түптэ күөх минньигэс буруота Тулабар, сүрэхпэр дыргыйда. Чэчир-76
♦ Түптэ кутурук — фольк. 1) аһара сытыы-хотуу, эргичийэн-урбачыйан олорор; ааһар-куотар албастаах (үксүгэр Аллараа дойду абааһытын кыыһын этэллэр). ☉ Чрезвычайно непоседливый, вертлявый; неуловимый (обычно о девице Нижнего мира)
Түтүм ини тэллэх, Түптэ кутурук Кытаҕастай тыҥырах Кыскыйдаан бэйэлээх. Суорун Омоллоон; 2) олус түргэн сырыылаах. ☉ Очень скорый, быстрый
Түргэн сырыылаах түптэ кутурук диэн манныгы ааттыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Түптэ саалын (саалла түстэ) көр саалын II. Саа тыаһа түптэ саалла түстэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. ФВС К
Буомба чугас соҕус сир дьигиһийиэр, от-мас титирэстиэр диэри түптэ саалынна. ССС. Түптэ тутум үөһүгэр түс – олус ыгылый, тугу эмэ суһаллык оҥор. ☉ Опешить, растеряться, делать что-л. очень быстро (букв. упасть в середину дымокура)
Бүтүн сыл аҥарын быһа им-ньим сылдьан баран эмиэ түптэ тутум үөһэ түһүү буолан эрэр. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. түт ‘дымиться, испускать дым, куриться’ + -пэ (др.-тюрк. аффикс отглагольных имён результата действия) = түптэ

1. аат. Хардарытаары аҥаардыы атаҕынан иккилиитэ өрө тэйэн, ол кэмҥэ атынын иннигэр өрө бокутан эбэтэр илин-кэлин эйэҥнэтэн хамнаныы (сахалыы үҥкүү көрүҥэ). ☉ Танцевальное движение, используемое в якутском национальном танце (танцор подскакивает на одной ноге, а другую приподнимает, сгибая в колене, одновременно выдвигая ее вперед или вперед и назад); вид якутского национального танца
   Кырдал үрдүгэр уолаттар-кыргыттар дьиэрэҥкэйинэн атах тэпсэн, кулун-куллуруһан, чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Дьиэрэҥкэй аҥаардаах сүүрүүнэн Ол атах сыгынньах кыыс иһэр. Ол нарын бэйэлээх киһини Аатырбыт ыанньыксыт дэһэллэр. С. Данилов
   Тэҥҥэ үктээ, Дьиэрэҥкэй, Дэгэйбэхтээ, Дьиэрэҥкэй, Мээчик тэҥэ, Сиртэн тэйэ Күүскэ күөрэй, Дьиэрэҥкэй. Үөһээ ойор Дьиэрэҥкэй, Өрө көтөр Дьиэрэҥкэй, Атах, битий, Иэдэс, итий Тоҕо бэрдэй Дьиэрэҥкэй! П. Дмитриев
2. даҕ. суолт., көсп., фольк. Эргичийбит-урбачыйбыт хамсаммыт-имсэммит. ☉ Вертлявый, проворный, подвижный
   Тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр уһун ньургун саалаах, аҕыс халлааҥҥа хаһыытыы сүүрэр хап дьиэрэҥкэй оноҕостоох эбит. Саха фольк. Онуоха абааһы бухатыыра Аһара охсон биэрдэ, Хантан да ылбытын көрбөтө Хааннаах хара дьиэрэҥкэй батаһы сулбу тардан ылла, охсон кууһуннарда. Ньургун Боотур
   Уһун суолун доҕоро буолбут Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Дьиэрэҥкэй тэп - туһалааҕы оҥорбокко, көрү-нары батыһа сырыт. ☉ Вести праздный образ жизни, тратить время попусту
   Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
   ◊ Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп - 1) көр дьиэрэҥкэйдээ 1,
   2
   Уоллаах кыыс киэһэ аайы Илиилэриттэн сиэттиһэннэр Дьүкээбил уота буолан Дьиэрэҥкэйдээн тэбэллэр. И. Гоголев
   Арамаанныын, Ааныскалыын, Киргиэлэйдиин, Кэтириистиин Дьиэрэҥкэйдээн тэптибит, Дьэргэлдьиһэ тэйдибит. А. Абаҕыыныскай
   Көр бөҕөнү түһэрэн, Дьиэрэҥкэй тэбэн Ыамы куоттара сыһан, Ыксаан бөхтөн Ыгылыйа сырса турдулар. С. Зверев; 2) көр дьиэрэҥкэйдээ
   3
   Салгын сиэн хараарпыт бу уон тарбаҕа Имигэстик дьиэрэҥкэй тэбэллэр, Түөрт эмиийи төгүрүйэ сүүрэллэр. Л. Попов
   Көрөбүн эн саҥа Этээстээх дьиэлэргин, Ол онно сардаҥа Дьиэрэҥкэй тэбэрин. П. Тулааһынап
   бур. жиреҥхей

туохт.
1. Төгүрүк, мээчик курдук быһыылаах буолан көһүн; оннук быһыылаах курдук хамсаа, хамсан. ☉ Быть, казаться круглым, округлым; двигаться плавно, быстро, как бы катясь, катиться
[Парамонов] ыалдьытын хонноҕун анныттан ылан, сыста түһэн, төкүнүйэн истэ. «ХС»
[Ыт оҕото] чочумча биир сиргэ турбахтаат, ыҥырбыт киһиэхэ сүүрэн төкүнүйэр. «ХС»
Күөх хонуу устун күн уотугар быһа сиэппит араҕастыҥы таҥастаах киһи сүүрэн төкүнүйэрэ көстөр. В. Быков (тылб.)
2. Бэйэҥ тула эргичийэн сыҕарый, үҥкүрүй (туох эмэ төгүрүк, төкүнүк быһыылаах туһунан). ☉ Двигаться по какой-л. поверхности, вращаясь, катиться (о чём-л. круглом, округлом)
Сөдүөччүйэ охсулларыгар мүччү тутан кэбиспит сиидэтэ төкүнүйэн тиийэн дүлүҥ олох маска өйөнөн турар. Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Тиэйиилээх сыарҕаттан төгүрүк килиэп, ол кэнниттэн лоскуй сыа төкүнүйэн түһэннэр, саллаат суумкатын иһигэр киирэн хааллылар. ПНО
3. Үөһээттэн сууллан эбэтэр туох эмэ иҥнэри устун эргийэ, үҥкүрүйэ тур (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Катиться кубарем
Балаҕан үрдүттэн …… ыт төкүнүйэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинээс, өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
[Чубуку] таас устун сүүрэн иһэн, тас иэнинэн барда уонна аллара диэки төкүнүйэн түһэн иһэн, төбөтүн өрө чолос гыннаран сытыы токур муостарынан долбуур таастан хатааһынна. Т. Сметанин
△ Сытан эрэ туора-маары эргичий-урбачый, күөлэһиҥнээ, үҥкүрүҥнээ (ыарыыланан эбэтэр мэниктээн). ☉ Переваливаться с боку на бок, кататься (от боли или играя)
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым. П. Тулааһынап
Байбааскы атыгыраан сытар муостаҕа төкүнүйэтөкүнүйэ барда, ытаары гына-гына, куттанан сымыһаҕын быһа ытыран, сыҥырҕаан икки санна дьигиргии сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [куобахчаан] үөрүүтүттэн ойуоккалаан, төкүнүйэн ылыталыыр. «ХС»
♦ Төкүнүйэн кэбис кэпс. — эппит тылгын уларыт, эрэннэрэн баран аккаастаан кэбис. ☉ Изменить своему слову, нарушить обещание. Табаарыһым ааттаах киһи көмөлөһүөх буолан баран, кэлин төкүнүйэн кэбистэ
ср. каракалп. дөҥгелениу ‘катиться’