эһин диэнтэн атаах. Биир эмэ дьиэ таһыгар тахсыбыт чалбахха тапталлан (эрдэтээҥҥи кус) эстээхтиир буоллаҕа. Далан
Куттала суох миэстэ суоҕун өйдөөбүттэрэ буолуо биитэр сэниэлэрэ эстээхтээбитэ дуу? С. Курилов (тылб.)

хайыт диэнтэн атын
туһ. Үөрэҕэс аҥаарын эмиэ хас да гына хайытыллар. Хомус Уйбаан
Сааскы мэччирэҥ икки сезоҥҥа хайытыллар: эрдэтээҥҥи сааскы, хойукку сааскы. РВ ТЯ
Оҕонньор да быар куустан олорбокко хайытыллыбыт хардаҕастары саһааннаата. А. Кривошапкин (тылб.)

аат., эргэр. Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа. ☉ Племя, проживавшее на северо-западе Якутии до прихода русских
Кинилэртэн [майаат омуктартан] арҕаа, анысханнаах Анаабыр өрүскэ, кыыдааннаах Кыатаа өрүскэ уонна Баай Түбэҕэ ыт сүөһүлээх саамай, дьураак, мандаадыр омуктар олороллоро. Далан
Сахалар өссө онно тиийиэхтэрин иннинэ тумат, майаат, дьураак диэн эрдэтээҥҥи биис уустара олоро сылдьыбыттарын кэпсиир сэһэннэр суруллубуттара. «Кыым»

даҕ. Хантан, туохтан эмэ төрүттэнэн, үөскээн тахсыбыт, төрүттээх. ☉ Берущий начало, истоки от чего-л., уходящий корнями во что-л. Төрөөбүт дойду таптала — Төрөөбүт дьиэттэн силистээх. Күннүк Уурастыырап
Ыты итэҕэйии өссө эрдэтээҥҥи историябытыттан силистээх курдук. Багдарыын Сүлбэ
Андрей Артамонов Хаҥалас улууһун сириттэн-уотуттан силистээх ыччат. «Кыым»

I
туохт. Ураҕастары сиргэ батары анньан, төбөлөрүн холбуу баайан, ураһа курдук туруоран, ол үрдүгэр оту кэбис (уһун ардахха, хол., сииктээх оту). ☉ Стоговать сено поверх жердей, воткнутых в землю по кругу и связанных вверху конусом (во время дождей)
Урут уһун ардахха оту ураалыыллара. ПАЕ УуАХО
[Кыра Баһылай:] Эрдэтээҥҥи сииктээх лэкээ бугуллары, ардаҕа да дохсуна, курдары ааспыт, ол иһин ураалаан кэбистибит. С. Маисов
II
туохт. Ураа хаһыытаа. ☉ Кричать ура
Биһиги эмиэ «ураалаан» ньиргиппитинэн кинилэри кытта тэҥҥэ сырса турдубут. «ХС»

даҕ.
1. Туох эмэ саба ууруулаах, бүрүөлээх, хаппахтаах. ☉ Покрытый, накрытый или закрытый чем-л.. Сукуна сабыылаах остуол
□ [Эмээхсин] хатырык сабыылаах умуһаҕын үрдүгэр олорор элиэ, …… туох эрэ кыһылы уоппутунан, көтөн налбыҥнаан тиийэн тыа саҕатынааҕы муҥур тииккэ олорунар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кэлэн тэриэлкэ сабыылаах чугууну арыйан өҥөйөн көрдө. А. Сыромятникова
△ Бүтэй оҥоһуулаах, бүтэй бүрүөлээх. ☉ Крытый, закрытый (напр., о лёгкой повозке, экипаже)
Дьаам аттара сабыылаах бобуоска сыарҕаларын нэһиилэ соһон дьүккүһэн киирдилэр. П. Филиппов
2. Сабыллан турар, тэлэллибэтэх, аппатыллыбатах, аһыллыбатах (хол., ааны этэргэ). ☉ Нераскрытый, закрытый (напр., о двери, книге). Сабыылаах аан. Сабыылаах кинигэ
□ Ата икки аллараа сүллүгэһэ сабыылаах олбуор ааныгар күөнүнэн анньылынна. Эрилик Эристиин
3. Сырыыта бобуллубут, киһи мээнэ ааһара көҥүллэммэт буолбут (хол., суолу, кыраныыссаны этэргэ). ☉ С запретом на проезд, закрытый (напр., о дороге, границе)
Онно суолбут сабыылаах этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
4. Киһи барыта кыттарыгар эбэтэр туһанарыгар көҥүлэ суох. ☉ Тайный, конфиденциальный, закрытый (напр., о заседании, конкурсе). Сабыылаах мунньах. Сабыылаах куонкурус
□ Иван Николаевич сарсыарда эрдэ сабыылаах пионерскай сбору ыыппыта. Н. Якутскай
Куонкурус сабыылаах, ааптардар ааттара биллибэт, бырайыактар девизтээхтэр эрэ. Н. Лугинов
Сибиэһэй үүтүнэн сүнньүнэн сабыылаах тэрилтэлэри эрэ хааччыйаллар. НАА ҮүЫаАХТ
5. эмп. Таһыттан биллибэт, көстүбэт (ыарыы эрдэтээҥҥи кэмин эбэтэр киһи этэ, уҥуоҕа иһинэн алдьаныытын туһунан). ☉ Скрытый, неявный, внутренний, закрытый (напр., о болезни, переломе). Сэллик сабыылаах формата
6. тыл үөр. Бүтэй дорҕоонунан бүтэр (сүһүөх). ☉ Оканчивающийся на согласный звук, закрытый (о слоге).
◊ Сабыылаах сиэмэлээх бот. — аһын иһигэр сылдьар сиэмэлээх. ☉ С заключённым внутри плода семенем или семенами, покрытосемянные (о растениях)
Сабыылаах сиэмэлээх үүнээйилэр олоххо саамай ордук ньыматыйбыттар: сиэмэлэрэ астарын иһигэр хаххалана сыталлар. КВА Б

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»

1. даҕ.
2. Ким-туох эмэ иннигэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний
   Соҕотох инники тииһэ чороҥолоото. Амма Аччыгыйа
   Ганя ийэтэ инники эрээккэ олорор. Н. Якутскай
   Ураһаҕа чугаһаан иһэн, икки инники киһи тохтоотулар. Н. Габышев
3. Эрдэтээҥҥи; урутаан буолбут, ааспыт. ☉ Ранний (по времени); предыдущий. Инники араатар төһө бэркэ эттэ? Бу оҕо инники чиэппэргэ туйгуннук үөрэммитэ. Инники кинигэтигэр бу туһунан суруйбатах этэ
4. Кэнэҕэски, кэлин буолуохтаах, кэлэр өттүнээҕи. ☉ Будущий, грядущий
   «Евгений Онегин» нуучча литературатын инники сайдыытыгар быһаарыылаах суолталаммыта. Софр. Данилов
   Инники сыалгытын чопчу өйдүүр буолаҥҥыт үгүс тэрилтэттэн ордук үлэлиигит. М. Доҕордуурап
   Туруоруллар пьеса тыйаатыр инники дьылҕатын уонна онно оонньуур артыыстар инники үлэлэрин быһаарарын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. АҮ
5. аат суолт.
6. Иннигэр баар кимтуох эмэ; бастакыта. ☉ Передний; первый (по порядку)
   Инникилэрэ охторун кытта төттөрү ойуохтара. Амма Аччыгыйа
   Инникитэ - туруорбах балаҕан, онтон салгыыта - мааны ампаар дьиэ. Н. Якутскай
7. Кэлэр кэм, туох буолуохтааҕа. ☉ Будущее, грядущее, будущность; перспективы, виды на будущее
   Инникини тымтыктанан көрбүт суох (өс ном.). Икки атахтаах Инникитэ сырдык - Эстиэ суоҕа, Элбии, үүнэ туруоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Дьиҥнээх булчут булдун кырыһыттан быһа хаһан да өлөрбөт, олорор мутугун кэрдиммэт, инникитин толкуйдаан бултуур. Далан
8. сыһ. суолт.
9. Сирэйин хоту, баран иһэр сирин хоту; сайдан иһэрин хоту. ☉ Вперед (по направлению поступательного движения)
   Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, инники дьулуһуллар. Н. Якутскай
   Ааныс инники сулбу түстэ. Н. Заболоцкай
   Үтүө үйэ үүнүүтүн революционнай тыына өйгүн-санааҕын сайа охсон инники ыҥырар. С. Васильев
10. Сирэйин хоту; бастакылаан. ☉ Впереди
    Эрчимнээх буол! - диэтэ, Иҥнимэ-толлума, инники ис! - диэтэ. П. Тобуруокап
    Өлөксөй инники олорон Эрдиини тардыалаата. С. Васильев
    Эн биһи мэлдьитин дьэ бииргэ Инники буолуохха, доҕоруом! П. Тулааһынап
    ♦ Инники хардыы - туохха эмэ салгыы ситиһии, сыҕарыйыы. ☉ Шаг вперед (об успехе, прогрессе в чем-л.)
    Төҥүргэстиин, суоллуун-иистиин - барыта күүстээх үлэни, инники хардыыны көрдөрөр. Бэс Дьарааһын
    ◊ Инники кирбии - 1) өстөөхтөн саамай чугас, ыкса сытар сэриилэһэр кирбии. ☉ Передовая, передний край (в зоне боевых действий)
    Гурьянов биһикки инники кирбиигэ кэллибит да …… ытыалаһан тибиргэтиһэн киирэн барыахпыт дии санаабыппыт. Т. Сметанин
    Рота өстөөх инники кирбиитигэр тааҥкалары кытта тэҥҥэ тиийдэ. Д. Кустуров
    Ити кэмҥэ уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин ротата инники кирбиигэ охсуһара. И. Егоров; 2) туох эмэ бастакы кирбиитигэр, бастакы кэккэтигэр (тард. ф-гар тут-лар). ☉ В авангарде, в первых рядах (употр. в притяж. ф.)
    Литература үлэһиттэрэ идеологическай үлэ инники кирбиитигэр тураллар. Софр. Данилов
    Эн куруутун мөккүөр инники кирбиитигэр сылдьыбытыҥ. «Кыым». Инники күөҥҥэ (күөнүгэр) - туох эмэ (хол., куоталаһыы) бастакы кэккэтигэр, бастакы кирбиитигэр (ис, сырыт). ☉ В авангарде, в первых рядах (быть, находиться). Баал Хабырыыс отуттан тахса сыл устата саха сэбиэскэй литературатын инники күөнүгэр сылдьыбыта, биһиги национальнай поэзиябыт биир төһүү үлэһитэ этэ. Софр. Данилов
    Үс тыһыынча кэриҥэ үлэ удаарынньыктара куоталаһыы инники күөнүгэр иһэллэр. ПДИ КК
    Куоталаһыы инники күөнүгэр Амакинскай уонна Дьааҥытааҕы эспэдииссийэлэр иһэллэр. «ЭК». Инники ыстатыйа калька - хаһыат, сурунаал бастакы сирэйигэр тахсар ыйаркэрдэр, салалта буолар ыстатыйа. ☉ Передовая статья, передовица. Хаһыат инники ыстатыйатын дьүүллэһэбит. Сурунаал инники ыстатыйатын үөрэтэллэр