эс I диэнтэн атын
туһ. Туора хаартыга тууһурдан, Туруудалаах олоҕун тулхадытаҕын, Эбиэннээх хаартыга эрчийэн, Элбэх эбээһин эстэрэҕин. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрбиттэр, сир биирдэ ньирилии түспүт, киэҥ көҕүс иһиттэн тахсар ынчык иһиллэргэ дылы буолбута. А. Фёдоров
◊ Эстэр гаас — водород уонна кислород дэлби тэбэр булкаастара. ☉ Взрывчатая смесь водорода и кислорода, гремучий газ.

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков

сыһыан холб. Быһаччы утарыы, аккаас, олох наадата суох. ☉ Выражает резкое возражение, прямой отказ. Эс суох доҕор, ону мин билэр үһүбүн дуо?!
□ Эс суох доҕор
Тоҕо күнүүлүөм суоҕай, өскө туох эмэ баар эбит буоллаҕына. И. Семёнов

межд. выражает несогласие, отрицание нет; эс , барбаппын нет, не пойду; эс , оннук буолбатах нет, это не так.

1) выбрасывать, выкидывать; отбрасывать, откидывать; күрдьэҕинэн эс = выкидывать что-л. лопатой; хаары эс = отбрасывать снег; 2) перен. упразднять, ликвидировать, уничтожать; батталы эс = сбросить гнёт; 3) снимать, убирать (охотничьи и рыболовные снасти); илими эс= снимать сети; 4) разряжать; взрывать; сааны эс = разрядить ружьё; динамиты эс = взорвать динамит. эсер ист. эсер.

побуд. от эс =.

v. to destroy; explode

v. to shoot, pull a trigger; эһилин= v. to be done away with