сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

сыһыан холб. Мөккүһэн утары, оннук буолбатах диэн сөбүлэспэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое возражение, отрицание с несогласием (да ну, нет уж, как бы не так)
Буолумуна доҕор, маҕаһыын аһыллар кэмигэр аһыллыахтаах, хатанан олорума. В. Ойуурускай
• Эйигин: «Тоҕо булар, туох буолбут киһиний», — диир. — Буолумуна доҕор! Булуохха булуллар буоллаҕа эбээт. Н. Неустроев

сыһ. Тохтобула суох, быыс биэрбэт курдук чаастатык. ☉ Беспрерывно, непрерывно
Даарыйа эмээхсин имитэр куобаҕын тириитэ быыстала суох туртаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас

сыһыан холб. Утары этэн кэпсэтээччи ханнык эмэ хайааһынын тохтотору көрдөрөр. ☉ Употребляется для приостановки какого-л. действия собеседника путем возражения (ну погоди-ка, ну постой же). Бэйи доҕор, чэйбин ситэ иһэрт. Бэйи доҕор, сынньана түһүөххэ
□ Бэйи доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит. Т. Сметанин

бэйи доҕор

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэ-доҕуһуола суох итинник диэн туоһулаан, бигэргэтэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение высказываемой мысли (и без того, и так)
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппын дуо? П. Ойуунускай
Кэбис, саха поэзиятыгар Онто да суох лабаҥха кэмчитэ суох. И. Гоголев
Пураама онто да суох, уокка быраҕыллыбыт буорах курдук эстээри, тымтан олороро. С. Курилов (тылб.)
2. Саҥарааччы этиллэр санааҕа «кырдьыга баран, дьиҥинэн эттэххэ» диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемой мысли (и в самом деле)
Онто да суох, арыый сынньалаҥ буолаарай дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Онто да суох, биһиги үс эрэ үлэлиибит буолбат дуо, мэлдьитин — Илья, Жора, мин! В. Яковлев

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэдоҕуһуола суох итинник диэн бигэргэтэн, туоһулаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение, обоснование высказываемой мысли (и без того, и так уж)
Онто суох, ити дьахтар тыынын илиигэр ыларыҥ чугаһаан эрэр, быһыыта. Суорун Омоллоон
Ыл, хата, олорума — уолаттар балааккаларыгар маста кыстаа! Онто суох, эрбэспит үтүөбүтүгэр мастарын бары хоро таһан эрэбит. В. Яковлев
2. Кэпсэтээччи санаатын, тылларын кытта эмискэ сөбүлэһиини, ону итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшее согласие и убеждение в правильности мыслей и слов собеседника (да, действительно; да, конечно; в самом деле)
— Ээ, онто суох, оннук. Онон тугу гыналлар үһү. П. Ойуунускай
— Доҕоор, онто суох, саатар уолбутун үөрэххэ ыытыахха. И. Гоголев
— Онто суох, бурдук үүммэтэҕэ өр буолла. П. Егоров
3. Кэпсэтээччи тылыгар хап-сабар сөбүлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное одобрение слов, поступков собеседника (то-то, вот хорошо)
Онто суох, хата ити оҕом улааттаҕына өйдөөх дьахтар буолара буолуо ээ. Эрчимэн

сыһыан холб. Оонньуу буолбатах, кырдьыгынан, дьиктинэн (ыллахха). ☉ Выражает оговорку говорящего относительно серьёзности и действительности высказываемой мысли. Оонньуута суох, бүгүн үлэни бүтэрдэххэ сатанар
□ Кырдьык, оонньуута суох, Айдар тугу эрэ былаанныыр. Н. Лугинов

– муҥ да буолар эбит диэн курдук (көр муҥ)
Өлүү эбит доҕор. Сүгүн олорпот киһи үөскээтэҕэ. Болот Боотур

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб., көр муҥ да буолар эбит
Оо дьэ, эмиэ сорум эбит доҕор. Хайдах гынан итэҕэттэриэх муҥум буолла! С. Ефремов

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков

сыһыан холб. Быһаччы утарыы, аккаас, олох наадата суох. ☉ Выражает резкое возражение, прямой отказ. Эс суох доҕор, ону мин билэр үһүбүн дуо?!
□ Эс суох доҕор
Тоҕо күнүүлүөм суоҕай, өскө туох эмэ баар эбит буоллаҕына. И. Семёнов

аат., хом. суолт. Кимиэхэ эмэ истиҥ, чугас дьон. ☉ Искренние, близкие люди; люди, связанные с кем-л. дружбой
Туллук-туллук доҕоттоор, Туран-олорон сылдьарга Доҕор-атас туһалаах. А. Софронов
Киһи киһини доҕор-атас курдук иллээхтик, эйэлээхтик көрсүһэр кэмэ кэлэн турар. Н. Якутскай

хом. суолт. аат. Дьадаҥы, кыаммат дьон барылара. ☉ Неимущие люди, беднота
Мин суохдьадаҥы туһугар охсуһарбын син биир тохтотуом суоҕа. Амма Аччыгыйа
Суох-дьадаҥы туһугар Сорунан туран охсуспут Судаарыскайдар диэн дьон Сурахтарын истэриҥ буолуо. Болот Боотур
Суох-дьадаҥы субаларын Сулуйан, сонообут суордары, Батталлардаах баайдары Баска биэриий, бааһынай. Эллэй

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

I 1) друг; товарищ; саҥа доҕордооҕор эргэ доҕор ордук погов. старый друг лучше нового; 2) разделяющий чьё-л. одиночество; ыппын доҕор оҥостон олоробун собака разделяет моё одиночество; 3) друг, дружище (обращение к близкому человеку, а также вежливое обращение к товарищу, знакомому, встречному); доҕор, хантан иһэҕин ? друг, откуда идёшь?
II частица модальная усил. 1) что за...; ну; туох сүрдээх этиҥэй доҕор ? что за страшный гром?; мин көрөн туруом суоҕа доҕор ! ну, я ему спуску не дам!; 2) усиливает знач. нек-рых модальных слов и межд.: эчи суох доҕор (усиленное отрицание) да нет-нет!; ким билэр доҕор ! а кто его знает!; бэйи доҕор ! ну постой!; ну погоди!; о, сор эбит доҕоор ! ох, что за наказание!; дьэ бэрт доҕор ! ну и ну!; надо же быть такому!; поди ж ты!; ама доҕор а) а как же, конечно; б) неужели; не может быть; тыый доҕоор ! а) как же!; б) что ты!; 3) с прич. прош. вр. выражает внезапное обнаружение чего-л. и вдруг; көрбүтүм доҕоор и вдруг вижу...; испитэ доҕоор а как выпил...; 4) с модальным сл. дьэ выражает и усиливает неожиданность и силу протекания действия: дьэ доҕоор , үөгүү-хаһыы буолбат дуо ! ох, брат, вдруг поднимается такой крик-вопль!

некоммерческая автономная организация

некоммерческая организация

фонд (как некоммерческая организация)

1. 1) нет (отрицание); суох , бүгүн кэлбэппин нет, сегодня я не приду; 2) частица нет, не имеется; отсутствует; суох баар икки ардынан ни да ни нет; өйгө да суох и в помине нет; и в уме не было ; суох гын = свести на нет; суох буол = а) сойти на нет; б) эвф. умереть, скончаться; суох аата соҕотох нет так нет; куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат посл. нет худа без добра; куһаҕана суох неплохой; бэрдэ суох неважный; сириксэнэ суох неразборчивый; элэккэиэ суох угрюмый, необщительный; 3) частица, образует отриц. ф. имени обладания на =лаах не имеющий, не обладающий; без=: атаҕа суох безногий; хромой; илиитэ суох безрукий; тыла суох немой; глухонемой; хараҕа суох слепой; безглазый; 4) образует отриц. ф. гл.: барыа суох он не пойдёт; бүтэриэхтэрэ суох они не закончат; эйиэхэ биэрэрим суох я тебе не должен; 2. в знач. сущ. отсутствие, неимение, отсутствующее, несуществующее; суоҕу суоруоҥ дуо см. суор = # онто (да) суох выражает согласие с собеседником, одобрение его слов и так, без того уже; в самом деле, действительно; онто да суох ыалдьан нэһиилэ сылдьабын и без того я болен и едва хожу; эчи (или эчикийэ) суох нет, нет (усиленное отрицание, употр. обычно в диалоге); саас кустуугун дуо ? — Эчикийэ суох ! поедешь весной охотиться на уток?—Нет, нет (что ты)!

межд. выражает несогласие, отрицание нет; эс , барбаппын нет, не пойду; эс , оннук буолбатах нет, это не так.

налог на незаслуженный прирост стоимости

1) выбрасывать, выкидывать; отбрасывать, откидывать; күрдьэҕинэн эс = выкидывать что-л. лопатой; хаары эс = отбрасывать снег; 2) перен. упразднять, ликвидировать, уничтожать; батталы эс = сбросить гнёт; 3) снимать, убирать (охотничьи и рыболовные снасти); илими эс= снимать сети; 4) разряжать; взрывать; сааны эс = разрядить ружьё; динамиты эс = взорвать динамит. эсер ист. эсер.

( pl. доҕоттор) n. friend; атас-доҕор n. friends

v. there is/are not, there does not exist; adv. no, not; int. no!

v. to destroy; explode

v. to shoot, pull a trigger; эһилин= v. to be done away with