долгуннур диэнтэн тиэт
көрүҥ. Долгуннурбахтыы, онон-манан сырдаамахтыы турда. Амма Аччыгыйа
От-мас эҥин дьикти сарбынньахтардаах муус кырыаны бүрүммүтэ араастаан толбоннонон, долгуннурбахтаан ылар. «ХС»

баҕарыс диэнтэн хай
аата. Туһугар эмиэ биир сор саҕаланна. Таптал дуу, көннөрү баҕарсыы, кыдьык дуу? Н. Габышев
Дьахтардаах эр киһи курдарыта баҕарсыылара эҥин дьикти имэҥнээх быһыыланан, кинилэри хардарыта угуйтара олорор. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Көбүөр курдук, тэниччи. ☉ Подобно ковру
Оҕолор оонньуулларыгар анаан тэлгэппит көбүөрдүү күөгэҥнэс, муохтуҥу кырыс. Далан
Тэлгэһэ эҥин дьикти сибэккинэн көбүөрдүү симэммит. С. Васильев
Эһэ, таарбаҕан, дьабарааскы, уу күтэрин уонна чыс тириитэ тэниччи биитэр көбүөрдүү тиириллэр. Булчуттарга к.

суһумнаа 1 диэн курдук. Ый, Марс, Венера суһумтуйар Ньуурдарыгар олоруҥ! И. Эртюков
Араас сибэккилэр ситэ үүнэннэр …… эҥин дьикти өҥнөрүнэн суһумтуйан долгулдьуйа хамсыыр буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ыраах-ыраах суһумтуйан Көстөр уһун хайалар Мөҥүөн үйэ кирбиилэрин Сырдыгынан сууналлар. Чэчир-80

молооруй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ойуурга үүнэр эҥин-дьикти оту-маһы одуулаһан м олоо руҥнуу олорор. Н. Якутскай
Оҕонньор хап-сабар эгдэҥэлээн кэлэн, чаанньыгар чэй кутта уонна кыһыл төгүрүк сирэйэ ол-бу диэки молооруҥнаан баран, эмиэ олорунан кэбистэ. А. Фёдоров. Кутурук [киһи аата], ол-бу диэки молооруҥнуу-молооруҥнуу, сөҥүдүйэр. А й т алын

<ДАҔАНЫ> көр өстүбэһи даҕаны (өстүбэһи да, өстүбэс даҕаны)
Үстүбэһи, олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн, сирэй-харах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
[Настаа Дабыыкка:] Үстүбэһи, Сымнаҕас Даарыйа туус үлэһитэ этэ дуу. У. Нуолур
[Тойон Ньургун:] — Үстүбэһи даҕаны, Өйдөөн кэллим ээ, Эриэн таба аттаах, Эриэн талах кымньыылаах Эҥин дьикти соҕус киһи Доҕор-атас буолан, Дуолан абааһы уолун Дьуоҕуласпыта баара. ТТИГ КХКК

саҥа алл.
1. Олус сөҕүүнү-махтайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает крайнее изумление, восхищение
Ок-сиэ, үрдүк да харыйа, дьылыгырайан түһэн, көнөтүүн! Суорун Омоллоон
Ок-сии, эҥин-дьикти сирдэр, ыраах даҕаны дойдулар баар быһыылаахтар. Болот Боотур
Ок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
2. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
Ок-сиэ, бу көмүс бэйэлээҕим бүтэн хаалбыт. А. Софронов
Ок-сиэ, киһини соһуттуҥ даҕаны! Амма Аччыгыйа
Ок-сии, олоппоһум намыһах да эбит. В. Яковлев
3. Олус баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание
«Ок-сиэ, киирэн ыппыт киһи!» — дии санаата Витя. Н. Заболоцкай
Ок-сии, саатар бу киэһэ баран ууга хоммут киһи даа. П. Егоров
Ок-сии, тугу эмэ сиэбит киһи. «ХС»

аат.
1. Суукка үҥсүүнэн дьарыктанар киһи. ☉ Жалобщик, сутяга
Былыр даҕаны улахан ньоҕой, үҥсүүк дьоннор бааллара эбитэ үһү. Далан
«Үҥсүүк» дэһэллэр. Чэ, диэтиннэр. Итэҕэһи-быһаҕаһы көрө сылдьан тыллыа суохтаах үһү дуо? М. Ефимов
«Чоочо баҕарбыт баҕата Тоҕус төгүл туолбута!» — Үҥсүүктэри оччолорго Өйүүр этилэр ураты. М. Тимофеев
2. Ким эмэ туһунан тугу эмэ билбитин, истибитин кэпсээн биэрэр киһи, хобуоччу. ☉ Ябедник, клеветник, наушник
Ханна эрэ суол төрдүгэр, Хаһыс сыллааҕын билбэтим, Көрсүһэ түһээт үөрдүлэр Хобуоччу-үҥсүүк, подхалим. И. Эртюков
Ордук кыыс оҕоттон саллар: таҥаһа-саба, эҥин дьикти хаппырыыһа, ытанньаҕа, үҥсүүгэ, атааҕа, айабын да. И. Попова

туохт.
1.
сай- маар 1 диэн курдук. Кыыһахайдыыр халлаан Кыһылыктыыр өҥө, Сааскылыыра кэмим Саймаарыйар күөҕэ Көстүтэлээн ааһар, Күлүмүрдээн ылар. П. Тобуруокап. Сайаҕас салгын Саймаарыйа илгийэр. И. Данилов
[Бухатыыр атын] Сайыҥҥы күн Саабылаан батас биитин курдук Саймаарыйан тахсар Саргылаах алын кырыытын диэки Салайа баттаан кэбистэ. П. Ядрихинскай
2. Наҕыллык талбаарыйан уһун, сүүрт, хамсаа (хол., өрүһү, үрэҕи, былыты этэргэ). ☉ Двигаться, плыть, течь плавно, тихо, спокойно (напр., о реке, речке, облаках)
Арҕаа күн киирэн кытарымтыйар, хоту үрүҥ былыт саймаарыйан устар, илин халлаан тэстиэх курдук ыраас. Н. Габышев
Чычаас үрэх сүрэҕэлдьээбиттии устан саймаарыйар. А. Фёдоров
△ Оннук наҕыллык, намылхайдык эҥээрийэн иһилин (хол., киһи саҥатын, ырыаны этэргэ). ☉ Разноситься спокойным, плавным напевом (напр., о голосе, песне)
Сахам сирин туһунан Саймаарыйа тарҕыыллар Элбэх омук тылынан Эҥин дьикти ырыалар. М. Ефимов
Чиэнди куолаһа ыраастык, истиҥник саймаарыйда. С. Дадаскинов
△ Наҕыллык наскылдьый. ☉ Ходить, идти плавной походкой
Настайа барахсан, дьиэттэн оргууй аҕай саймаарыйа хааман тахсан, сэргэ аттыгар, …… уһуун-уһун суһуоҕун тараанан намылыта олороро үчүгэй да буоллаҕа. П. Аввакумов
Арай үлэ бүттэҕинэ, Наҕылыгар түстэҕинэ Хаамар аргыый саймаарыйа Почта таһар Маарыйа. Чэчир-72
3. Чуумпуга бигэнэн киэҥник тэнийэн көһүн. ☉ Простираться, тянуться вдаль и вширь, будучи охваченным тишиной и покоем (о долине, тайге)
Саргылаах саҥа күнэ үүнэрин көһүтэн, Саймаарыйа сытта улуу Туймаадам. М. Ефимов
Чэ, көтүҥ, чэ, ойуҥ, Дьэргэлдьитэ тэйэн биэриҥ! Сайаҕастай салгыннардаах Сайылыкпыт саймаарыйда. Л. Попов
Тула ап-араҕас, уоһах саһархай тайҕа саймаарыйар. Н. Габышев
4. кэпс. Туох эмэ күүстээх иэйиигэ баһыйтаран, туймаарый, булкулун (киһи санаатын, өйүн туһунан). ☉ Утратить ощущение реальности от внезапно нахлынувших чувств
[Кыыс тапталын санаан уонна дойдулуур үөрүүтүттэн] Уол санаата саймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев
Мин ичигэскэ, сырдыкка бу ойуурга тахсан саймаарыйан хаалбыт профессор диэки көрөн кэбистим. Н. Габышев

аат.
1. Ороҥҥо, сиргэ тэлгэниллэр туох эмэ сымнаҕас (хол., таҥас, соломо, тирии). ☉ То, что подостлано, подстилка, постель (напр., матрас, солома, шкура)
Кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах (өс хоһ.). [Ньукулай] хаҥас диэкиттэн тэллэх аҕалан уот иннигэр сиргэ быраҕар. А. Софронов
Дьыбардаах сарсыарда тэллэҕи тэбээн эрэр курдук утуу-субуу бачыгырас тыас иһилиннэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Хайа, сыыр аллараа өттө. ☉ Подножие, основание горы
Алтайга, Белуха тэллэҕэр Тыраахтар собуота ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор сарсыарда уолаттарыгар эппит: «Кунаҥҥытын баран көрүҥ эрэ, булгунньах тэллэҕэр». Багдарыын Сүлбэ
△ Уһун сон, ырбаахы аллараа өттө. ☉ Подол одежды
Бөкчөгөр [киһи аата] ааны аһан баран, Өлүөнэни сонун тэллэҕиттэн тардан ылан, иннигэр уктан киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
♦ Тэллэх баттаһа көр баттас
Бугуллар тэллэх баттаһа туруталыыллар. Д. Таас
Кинилэргэ чугас, тэллэх баттаһа, олорор ыаллар бааллара. А. Сыромятникова
Сыыры тэллэх баттаһа Сыстыбыттар саҥа дьиэлэр. С. Тимофеев
Тэллэххэ-суорҕаҥҥа сыт — суорҕан-тэллэх киһитэ буолла диэн курдук (көр киһи I). Биирдэ икки хонукка тэллэххэ-суорхаҥҥа сытар гына кырбаабыта да, курутуйа санаабатаҕа. А. Софронов
Кимтэн даҕаны Ньургуһун өр эрэйдэммитэ, ый аҥаара тэллэххэсуорҕаҥҥа лип сыппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүөкүччэ куруутун ыалдьар, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытар этэ. Суорун Омоллоон
◊ Тэллэх от — хотоҥҥо сүөһү сытарыгар анаан тэлгэтиллибит от, соломо. ☉ Травяная или соломенная подстилка для коров в хлеву
Хотоҥҥо санитарнай быраабылалары тутуспат буоллахха, үүт сүөһү түүтүнэн, тэллэх от бытархайынан киртийиэн сөп. СЕТ ҮА. Тэллэх таҥаһа — тэлгэнэн сытан утуйарга аналлаах таҥас. ☉ Постельное бельё
Эн өссө эт: Киэсээҥкэ, эн оҕо тэллэҕин таҥаһын сууйарыҥ буолуо. Н. Габышев. Тэллэх ыта — боруода буолбатах ыт. ☉ Беспородная дворовая собака, дворняжка
Эҥин дьикти быһыылаах тэллэх ыттара олбуордарын ааныттан быгыалаан үрэн чардырҕаспыттара. Далан
Ол да дьиэ дьиҥэр дьиэтээҕэр тэллэх ытын уйатыгар маарынныыр. Дж. Родари (тылб.)