прил. (мелодичный) эйээркэй, эҥээркэй.

тыаһы үт. т. Аалсыыттан тахсар, эҥээркэй синньигэс тыас (хол., аан, сыарҕа тыаһа). ☉ Звукоподражательное слово, обозначающее протяжный скрип (напр., двери, саней)
Аан тыаһа кыыкыр, саары этэрбэс чорос, кумараанньык айаҕа нэлэс, көмүс харчы кыҥкыр баар үһү (тааб.: анньыы, муус, сүүр, ойбон). Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
ср. осм. кыкыр ‘тонкий, сухой, твердый, шуршащий’

биирдэм тыас туохт. Аалсыыттан тахсар эҥээркэй буолан иһэн эмискэ быстан хаалар синньигэс тыаһы таһаар. ☉ Издавать протяжный, но резко обрывающийся скрип
Бэл диэтэр көс быһаҕастаах ыал халҕанын тыаһа кыыкыр гынан иһиллэр этэ. Суорун Омоллоон. Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна. А. Федоров

эриэ дэхси — талбыт курдук барыта биир тэҥ, биирдиҥи. ☉ Равный, одинаковый, ровный
Киһи эрэ барыта эриэ-дэхси буолбатах. Н. Якутскай
Киниэхэ үлэлиир дьон бары эриэ-дэхси өйдөөх, билиилээх буолбатахтар. Болот Боотур
Манна киэҥ-куоҥ эриэ-дэхси өҥ алаастар, хочолор тэнийэн сыталлар. И. Данилов; эриэ дэхситик — биир тэҥник. ☉ Ровно, одинаково
Ырыаҕа биэстии олук буола-буола, эҥээркэй аһаҕас дорҕоон эриэ дэхситик кэлэн иһэр. Күндэ
Ханна да, хаһан да киһи аймах эриэ дэхситик олорбот. Н. Якутскай
Күөх от эриэ дэхситик бытыгыраан үүммүт олбуоругар кырачаан уол оҕо туотарыйа хаамар. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. ериг ‘манера, поведение, образ жизни’

туохт.
1. Киһи сөбүлүүр, эҥээркэй, кэрэ дорҕоонун таһаар, туой. ☉ Издавать голосом различные по высоте музыкальные звуки, петь
Харытыана эрэйдээх оҕо эрдэҕинэ ыллыыр ырыаларын кистээн ыллаата, таҥалайын тыаһатта, хабарҕатын куллурҕатта. П. Ойуунускай
Ол истэҕинэ, кини уҥа өттүнэн …… кыыс оҕо хатан куолаһа ыллаан кылыһытара иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Өскө күндү ыалдьыт хонор буоллаҕына, оҕонньор түүнү быһа олоҥхолоон, ыллаан тахсар. И. Данилов
2. поэз. Кими, тугу эмэ уус-уран тылынан хоһуйан уруйдаа, айхаллаа (хол., хоһооҥҥо). ☉ Воспевать, восхвалять, славить кого-что-л. (напр., в стихах)
Тымныыга, итиигэ, тыаллаахха, Сиэстэрэ, эйигин көрөбүн. Кэрэтиэн эйигин ыллыахха, Эн дьикти күүстэргин сөҕөбүн. Эллэй
Дойдулаах! диэн дьолун туһунан Намыын ырыабын мин ыллыам. С. Данилов
Ылаарда мин дууһам, дьоллонно. Ыллыыбын мичээрдээх ырыабын, Амарыых-амарах дьоннордоох Атыылаах кыраайбын санааммын. «ХС»
♦ Ытаа да ыллаа көр ытаа. Ытаа да ыллаа — оҥорон тэй
□ Ытаа да ыллаа ону хайыаҥ баарай?! Н. Лугинов
Ытаа да ыллаа, саатын төрүт уларсыбат. НАГ ЯРФС II
ср. др.-тюрк., тюрк. ырла ‘петь’

1. аат. Кимиэхэ эмэ тус бэйэ үчүгэй сыһыанын, үтүө баҕа санааны уо. д. а. этии. ☉ Обращенное к кому-л. выражение чувства личной приязни, доброго пожелания и т. п., приветствие
   Эҕэрдэм эйиэхэ, туйгун кыыс Өрүүчэ! П. Ойуунускай
   Эҕэрдэлэр кэннилэриттэн А.Е. Кулаковскай харда тылы нууччалыы эппитэ. Суорун Омоллоон
   Эмиэ эҕэрдэ, хаһыытаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
2. саҥа алл. Кимниин эмэ көрүстэххэ дорооболоһор тыл. ☉ Здравствуй, привет (приветствие при встрече)
   Эйэҕэс кыыс оҕо Эҥээркэй: «Эҕэрдэ!» — диир тыла Этэртэн эриэккэс, Саныыртан сайаҕас Поэма тылынан иһиллэр. С. Данилов
   Күндү Александр Николаевич, эҕэрдэ! М. Доҕордуурап
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев. «Эҕэрдэ, кэрэчээн», — диэн таба кинини [ньиэрпэни] тохтотор. Эвен фольк.
3. даҕ. суолт. Үтүөнү баҕарар, үчүгэй сыһыаны көрдөрөр. ☉ Приветственный
   [Байкал] Биитэр мин кэлбиппин билэҥҥин, Үлүскэн үөрүүнү үөрэҥҥин, Эппэйэ-мэҥийэ тыынаҕыан, Эҕэрдэ ырыаны ыллыыгыан? Эллэй
   Онно эҕэрдэ тыллар этилиннилэр. Бэс Дьарааһын
   Үбүлээргэ элбэх эҕэрдэ аадырыстар туттарылыннылар. «Кыым»
   ср. тюрк. эҥ ‘заря’, др.-тюрк. эртэ ‘рано, ранняя’

1. аат. «Дьиэ-буо» диэн тылтан саҕаланар, тута хоһуйан, кылыһахтаан толоруллар саха ырыата. ☉ Якутская песня-импровизация с запевом «дьиэбуо»
   Бу дьоллоох-соргулаах күлүмнэс күннэргэ Эйэҕэс тойукпун, дьэ, ыллыым, дьэ, туойуум! П. Ойуунускай
   Дьоллоох тойук, дьогдьоот киэһэ, Дьолу булбут мин дойдум. С. Данилов
   Сахалыы эҥээркэй тойук Сатарыы турбут бэрт ыраахха. Л. Попов
2. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа ыраах. ☉ Очень далеко
   Хаһан Өргөннөөххө тиийэр тойук. И. Сысолятин
   ♦ Куба лахсыыр тойуктаах (тыл- лаах) көр куба
   Ол улуу дуолаттар моргуор бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов
   Кус-хаас тойуга (лахсыыра, саҥата) көр кус-хаас. [Көтөр бииһин ууһа] кими талары сахсыһан араас кус-хаас тойугун түһэрбиттэр. Суорун Омоллоон
   Уруокпун аахпыта буолан, кус-хаас тойугун түһэрэбин. А. Бэрияк
   Оҕо тойуга көр оҕо. Тойук дойду көр дойду. «Токоҕо эрэ түстэхпитинэ дьону булабыт. Ол тойук дойду», — диэбитэ Василий Петрович, хаартаны ылан тэнитэ-тэнитэ. Н. Босиков. Тойук дьыала кэпс. — өтөрүнэн бүппэт туох эмэ дьыала, үлэхамнас. ☉ Долгая песня, долгое дело; то, что не скоро может завершиться
   Куорат кииниттэн мас дьиэлэри барытын көһөрөллөрө тойук дьыала. «Кыым»
   Халлаан тойуга — халлаан тыла диэн курдук (көр халлаан). Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ, төрүт. А. Сыромятникова
   Хой тойугун туой — хой баһын туой диэн курдук (көр хой). Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ букатын хой тойугун туойар. «ЭК»
   Хоро тойуга көр хоро. Хотон кэннигэр Хоро тойуга айманна. С. Васильев
   ср. уйг. туйук, туюг ‘четверостишие, в котором рифма построена на игре слов’, чагат. тойук ‘род поэзии’; якут. туой ‘петь’ + ук

даҕ.
1. Бытааннык үөһэ диэки сыыйыллан тахсар (хол., буруо). ☉ Медленно и плавно поднимающийся вверх (напр., о дыме). Унаархай хойуу буруо
2. көсп. Уһун тартарыылаах, эҥсилгэннээх (хол., ырыа, тойук). ☉ Тягучий, протяжный (о песне)
Аркыастыр, унаархай тиһэх дорҕооннорун көй салгыҥҥа өрүтэ ыһыахтаамахтаат, ах барда. П. Филиппов
Унаархай эбэтэр дэгэрэҥ Сахалыы ырыабыт дьиэрэйэр. М. Хара
Кулаковскай оҕо сааһа үөрэҕэ суох сахалар абылаҥнаах олоҥхолоро, унаархай тойуктара, эрэдэһиннээх таабырыннара, чаҕылыҥнас остуоруйалара …… муҥутуу сайдыбыт кэмэ этэ. АЕЕ ӨӨ
3. көсп. Бытаан, эҥээркэй (хол., куолас, саҥа). ☉ Плавный, неторопливый (о голосе)
Кубархай сирэйдээх эдэр баачыка унаархай куолаһынан сымнаҕастык эттэ. И. Гоголев
Уу харахтаах, Унаархай саҥалаах Урааҥхай саха. НСА ПШЯП
[Оҕонньор] тэҥ, унаархай куолаһынан Делаҕа саалтыыр аахпыта. Н. Некрасов (тылб.)
4. көсп. Наҕыл, холку, бытаан. ☉ Неторопливый, спокойный
Эн, Уу долгунун курдук, Унаархай бэйэҕин Уорба санаабынан Уҕалдьылыам суоҕа. А. Софронов
Уой, бу, Мила, ыалдьаҕын дуу? Туттарыҥ наһаа унаархай. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ айылҕа барахсан хампа күөх киэргэлинэн сириэдиччи симэнэн, сүктэн эрэр унаархай кыыс оҕоҕо маарынныыр күүтүүлээх күндү кэмэ улам чугаһаан иһэрэ. «Чолбон»
5. көсп. Ыраахха диэри тайыыр, уһаантэнийэн көстөр. ☉ Большой, протяжённый, обширный
Эн Киэҥ киэлигэр, Кэтит таһааҕар, Унаархай устаҕар Сэссилиисимэҕэ тиийэр Ситиилэри, тутуулары Сиһилии иһиттим, Көччүйэ көрдүм. А. Софронов
Ол кэмтэн билиҥҥэ диэритин Суол ыйар эркээйи буолтара Дойдубут унаархай киэлитин Сырдаппыт Кремль уоттара. С. Тарасов
Амманы санаатахпына Абаҕа унаархай хочото, Аҕам аччыгый алааһа, Алтан ымыйа чараҥа Харахпар бу кэлэн көстөр. К. Туйаарыскай

I
туохт.
1. Туох эмэ көтөн, кыырайан иһэри илиигэр түһэрэн ыл. ☉ Поймать, схватить что-л. на лету
Микиитэ хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
«Икки чыккымайы кытта биир көҕөн иҥнибит», — Таалай хортууһун өрө быраҕан баран хабар. С. Маисов
2. Мэҥиэни ыйыстан күөгүгэ иҥин (балык туһунан). ☉ Хватая насадку, попадаться на удочку, клевать (о рыбах)
Ээй, ол чиэрбэни мунду эрэ хабар, өрүс балыга ас диэбэт, тиэстэни ордорор. И. Федосеев
Буордаах ууга күөгүнү быраҕар туһата суох, балык мэҥиэни көрөн хаппат, оттон бу сырдык өттүгэр курдаттыы көстө турар, ол иһин манна балык улгумнук кэлэр. Н. Заболоцкай
Көр эрэ, «Чардааттаах» үрэҕин төрдүгэр балык хабар да хабар үһү. «ХС»
3. Ытыр, хадьырый (ыт, сылгы туһунан). ☉ Хватать, сжимать зубами, кусать (о собаке, лошади)
Ат бөдөҥ, модьу тиистэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай илиитин сулбу тардан куоттаран биэрдэ. Далан. Кустук [ыт оҕотун аата] ыйылыы түһэн баран, дьиэтин диэки ыстаммыта, анарааҥҥыта буутун быһа хабан хаалбыта, ол кэннэ эккирэтэ сорумматаҕа. И. Федосеев
Соһуйбут ыт ырдьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол хаҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Тугу эмэ түргэнник сиэн бүтэр, уобалаан кэбис. ☉ Быстро съесть, слопать, умять, проглотить что-л. (обычно простую еду)
Саһыл: «Бу быыкаайык хайах сыыһа аҕаллым, маны хабан көрөөхтөө!» — кэһиитин дуомун ылан талыр гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I
Уол тэриэлкэтигэр уурбут эттэрин начаас хабан кэбиһэн баран, ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Остуол хотойор аһа икки-үс хаппыт кэтилиэт, килиэп аҥаарын дуома буолан биэрдэ, ону кыраппыыны түгэҕэр хаалбыт тымныы уунан дьулурутан, начаас хабабын. «ХС»
5. көсп. Ханна, туохха эмэ тэнийэн тиий. ☉ Охватывать, разлетаться, распространяться (напр., о вести); включать в себя (напр., о территории)
Бассабыыктар үтүөҕэ баҕаралларын туһунан дэриэбинэҕэ эрэ буолбакка, ону ааһан бүтүн улууһу хабар киэҥ кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Начаас икки ардыгар бастаанньа дойду киин уобаластарын бүтүннүүтүн хаппыта: сүүһүнэн тыһыынча бааһынайдар уонна кулуттар тэбис-тэҥҥэ өрө турбуттара. КФП БАаДИ
Чукотка территорията 660,6 тыһыынча кв. км хабар. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Кими эмэ туохха эмэ тарт, кытыннар. ☉ Приобщать, присоединять кого-л. к чему-л. (например стать участником, компаньоном или членом чего-л.)
[Күндэ] саха литературатын куруһуогун тэрийбитэ. Онно оскуола үөрэнээччилэрин эрэ буолбакка, куорат билиэн-көрүөн баҕалаах ыччатын барытын хаппыта. «ХС»
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
Төрөөбүт айылҕаны харыстааһын дьыалата биһиги Ийэ дойдубутугар норуот киэҥ маассатын хабар буолбута быданнаата. «Кыым»
7. көсп. Түөкүннээн атын киһи баайын, харчытын иҥэрин. ☉ Воспользоваться удобным случаем и присвоить, прихватить чужое добро
Березовскай төһө даҕаны таһыттан көрдөххө олоҕо суох чэпчэки киһи курдук көстүбүтүн иһин, олох суолугар, иннигэр, босхо сытары мэнээк аһарбат, хабан иһэр киһи быһыылааҕа. Далан
Хассыырдыы сылдьаммын арыгыны хабан кыайтаран турардаахпын. М. Доҕордуурап. Сотору аны сопхуостаан эрэр Тумат диэн уоллара дьону балыйбыта, харчыны хаппыта иһиллибитэ. К. Чиряев
♦ Иилэ хабан ыл көр иил
«Тулуйбакка!» — Фокин сүр хомоҕойдук иилэ хабан ылан, кэпсэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
«Эн биһиги биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии», — Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайскай. Роза эҥээркэй, чуор куолаһынан ырыаны хайдах эрэ ураты долгутуулаахтык таһаарар. Биһиги кинини иилэ хабан ылан, эрчимнээхтик түһэрсэн ыллаан барабыт. «ХС»
Өллө хап — көр өл II. [Уоллаттар] Отуу-хахха туттубакка, Уот да отто барбакка, Саллаат курдук тиэтэлинэн, Саҥата суох өл хаптылар. Күннүк Уурастыырап
Күн иккис аҥаарыгар добуоччу тартара түһэн баран, сэмсэ аһылыкпытын аһаан өл хаптыбыт, оҕустар эмиэ булгутуллан сынньаннылар. С. Маисов
Сир үрдэ сарсыарда барык-сарык эрдэҕинэ, ламууттар суолга туруохтарын иннинэ уоттарын ыксатыгар олорон таба этинэн уонна кирпииччэ чэйинэн өл хаба олорбуттара. МС МК
◊ Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Кыыс үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар тахсан, сөбүлүүр идэтинэн сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан диэбиттии үлэлээн барбыта. Хабан ыл — эмискэччи хамсанан кими-, тугу эмэ тутан ыл. ☉ Резким движением схватить, выхватить кого-что-л., поймать что-л. Бааска саатын хабан ылан, биһигини көрө охсон, күөл диэки халыйан эрэр кустары ытан түптэлэппитэ. Далан
Харайдаанап өссө да төттөрү тарпатах илиитин хабан ылан, бобо тутан илигирэттэ. Софр. Данилов
Тима бүк тутуллубут суругу Өрүүсэҕэ уунна. Өрүүсэ хабан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. А. Сыромятникова. Хабарҕатыттан хап (ыл) көр хабарҕа. Эмээхсинэ оҕонньорун саҥардыбакка хабарҕатыттан хаба олорбута
др.-тюрк. хап
II
хап курдук — киһи тутуһара туох да суох, барыта орун оннугар, сөрү-сөп (киһи хайдах тутта-хапта сылдьарын, таҥаһын-сабын туһунан этэргэ). ☉ О человеке: ладный во всех отношениях, хорошо сложён, ловок, быстр, аккуратен, безупречен
Испирдиэн бэрт Ис киирбэх, Хабырыыс бэрт Хап курдук. Өйдүүр өйдөөх, Саныыр санаалаах, Саҥарар тыллаах, Киһиттэн тиэрэтэ суох Кэрэ кэмэлдьилээх Оҕо дьон этилэр. А. Софронов
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хап курдук оҕонньор. А. Бэрияк; хап сирэйгинэн — умса, сирэйгинэн (баран түс). ☉ Лицом вниз (падать)
Абааһы кыыһа [оххо табыллан] хаһыытаабытынан, Хап сирэйинэн умса баран түстэ. ТТИГ КХКК
Сергей быраатынаан дэлби тэбии долгунугар оҕустаран утуйан букуруһа сыппыт оһохторун үрдүттэн эһиллэн хап сирэйдэринэн муостаҕа быраҕыллыбыттара. С. Тумат