көр сөрүүкээ
Уу иһигэр сылдьар курдук, сөрүүргүүр сүрэҕим миэнэ. Баал Хабырыыс
Эһи [титириктэр] сэбирдэх күлүгэр Сөрүүргүүргүт үчүгэй. «ХС»

аат. Тобулу анньарга аналлаах, уһун синньигэс уһуктаах, кылгас уктаах сэрии сэбэ. ☉ Колющее оружие с прямым длинным клинком, шпага
Эһи да Күҥҥүт-чааскыт туолан Эпилиэккит сараланан, Ыспаагаҕыт тостон Кирилиэскэ кинтэйиэххит, Кэхтэн-быстан иһиэххит! Саха нар. ыр. II

туохт.
1. Уруу-аймах, чугас дьонноргор тардыс, кинилэргэ чугаһыы сатаа. ☉ Тянуться к своей родне, близким людям; признавать, считать кого-л. за родственника
Ити киһи миигин дьонурҕуур да, мин кинини билбэппин. ПЭК СЯЯ
Мин кэргэним Таня Ойуурабы олус ытыктыыр. Дьонурҕуур быһыылаах. С. Ефремов
2. Бэйэҕин кытары туох эмэ майгыннаһарын булан, таба көрөн чугасаһа сатаа. ☉ Принимать кого-л. за своего, за родственную душу
Дьукаахтыы аргыстар богуоҥҥа Дьонурҕуу көрөллөр-истэллэр: «Корея сириттэн, Китайтан Кэлбиккит дуо эһи», - дэһэллэр. Р. Баҕатаайыскай

1. аат. Өһү ситиһии, өһү ситэр санаа, хара санаа. ☉ Мстительность, враждебность, мстительная злоба
   Өстөөх өһүөмньүтүттэн дуу, биитэр дьалаҕай муҥуттан дуу тахсар ити алдьархайдара Аласов мунньар, хомуйар үлэтин тохтоппотохторо. Н. Заболоцкай
   Иккиэннэрин өһө-сааһа, өһүөмньүлэрэ быдан ырааппыт эбит. А. Сыромятникова
   «Тоҕо да мөккүстүҥ? – дэһэ көрүстүлэр. — Хаһан кини иннин ылаары. Өһүөмньүтэ бөҕө… Кэлин сордуура буолуо». Н. Лугинов
2. даҕ. суолт. Өһүөннээх, хара санаалаах, өһү ситиһэр санаалаах. ☉ Мстительный, злобный
   Биһиэхэ олор, уоппутун оттон биэриэҥ. Биһиги өһүөмньү санаата суохпут. И. Гоголев
   Эһи долгуйан хараастан Аахпыккыт буолуо хаһыаттан Абарыы, өһүөмньү суругун — Аһыылаах ийэ суругун. Баал Хабырыыс
   Эмээхсин абылыыр идэлээх эбит, ол эрээри кини өһүөмньү санаата суоҕа. Х. Андерсен (тылб.)

[эһи + икки] хомуур солб. аат. Саҥарааччы кими эмэ кимниин эмэ бииргэ, холбоһон тугу эмэ оҥороллорун ыйан этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется говорящим для выражения совместности кого-л. с кем-л. (с сущ. и личными мест.; при этом слова, выражающие родственные отношения, принимают аффиксы принадлежности 2-го л.). Ийэҥ эһикки. Саҥаһыҥ эһикки
□ Баһыкый эһикки суолга көрсөн, бадаҕа, оччо тапсыбатаххыт дии. Амма Аччыгыйа
«Бэйэ дьоно, Үрэкиин эһикки, көрүө-кыһаныа, атаҕастатыа суох этигит», — Сэргэчээн арыый намырыйда. Болот Боотур
[Марфа Николаевна:] Мин кыһаллыбатым, мин харайбатым буоллар, аҕаҥ эһикки билиҥҥи курдук олоруо этигит дуо? С. Ефремов

1. аат. Үтүөнү-өҥөнү оҥор буту өйдөөн-сыаналаан, онтон астынан, үөрүү иэйиитин кимиэхэ эмэ биллэрии. ☉ Чувство благодарности, признательности кому-чему-л.
   Кыһыны биллэрбэт түүлээх таҥаспыт Кыһыл сэрииһити суулаатын, Махталынан тап таллаах байыаспыт Саха дойдутун санаатын! Эллэй
   Аан дойду билбэтэх махтала, таптала Этиллэр ол ырыа тылыгар. С. Данилов
   «Улуу Пушкины саха норуота төрөөбүт тылынан ааҕар!» — ити тыллары биһиги истиҥ махталынан, киэн туттан туран этэбит. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ эмэ кини ү түөтүн-өҥөтүн санаан, ону биллэрэр, махтанар (хол., т ы л ла р). ☉ Благодарный, благодарственный, выражающий благодарность
   Улуу кыайыыны уһансыбыт, Улу у бухатыыр норуокка Уруйдаах махтал тыл ларын Уруйдуу туойдаҕым буоллун! Нор. ырыаһ. Бүгүн дьэ махтал ты лынан Эһи ааккыт ааттанна. С. Д анилов
   ◊ Махтал сурук — ким эмэ үлэтинхамнаһын үрдүктүк сыаналыыр бэлиэ сурук. ☉ Благодарственное письмо
   Дьэ ити тааҥканы умаппытым иһин бу Кыһыл Знамя уордьанын уонна табаарыс Сталинтан Махтал суругун ылбытым. М. Доҕордуурап
   Хата, Дуомуна үөрүөн иһин, [уола] бырааһынньыкка Махтал сурук тутааччы. А. Сыромятникова
   Испэктээк ситиһиилээхтик туруоруллубутунан истиҥник эҕэрдэлээбиттэрэ, Махтал суруктары туттарбыттара. АҮ
   ср. тув. мактал ‘похвала’, кум. макьтав ‘хвала, восхваление’, тат. мактау, алт. макта ‘хвалить, славить’

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»