1) приделать язычок, стержень к чему-л.; чуорааны тыллаа = приделать язычок к колокольчику; 2) сообщать, уведомлять; доносить на кого-л.; выдавать кого-л.; уот турбутун тыллаа= сообщить о пожаре; кинини тыллаан биэрбиттэр на него донесли.

страд. от хаай = 1, 2, 3, 6, 7, 11; элбэх сылгы биир сиргэ хаайыл-лыбыт много лошадей собрали в один загон; хара кулун хаһааҕа хаайыллан турар үһү загадка в конюшне заперт вороной жеребёнок (хобо тыла язычок колокольчика); дьааһыкка хаайыллыбат манньыат баар үһү загадка есть монета, которую в ящике не спрячешь (күн уота солнечный луч).

аат. Айах иһигэр таҥалай бүтүүтүгэр үүнэр чорбох. ☉ Отросток в полости рта на заднем крае мягкого нёба, язычок
Тылчаан бүтэй дорҕооно — хос тыл төбөтө аллара түһэн кэннигэр чугаһыырыттан үөскүүр дорҕоон х, ҕ. ЧМА СТҮөТ
Төрүт түүр тылыгар тыл кэннинээҕи (сорохтор саныылларынан — тылчаан) төлөрүйэр к дорҕоон баара сабаҕаланар. СПА СТИ

1) обладающий речью; уус тыллаах красноречивый; куһаҕан тыллаах сквернослов; сытыы тыллаах острый на язык, остроумный; тыллаах сыҥааҕым баранна мне надоело ему говорить; онуоха убаһата тыллаах буолла... на это (вдруг) жеребёнок сказал... (в сказке); тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор у кого язык—бранит, у кого глаза— косится, у кого руки—бьёт (т. е. все обижают кого-л.); үтүө киһи биир тыллаах посл. у доброго человека одно крепкое слово; 2) языкастый, острый, бойкий на язык; тыллаах дьахтар языкастая женщина; 3) имеющий язычок, стержень; с... язычком, с... стержнем; бу күлүүс хас да тыллаах у этого замка несколько ключей.

I второй, ещё один || вторично, повторно; хос түгэх двойное дно;: тугуҥ хос сүгэтэй? зачем тебе два топора?), зачем тебе второй топор?; хос биллэр объяви повторно; хос силиэстийэлээ= вести параллельное следствие; икки лииһи хос тут соедини два листа (бумаги); хос-хос кэпсээтэ он рассказывал, повторяясь # хос аат прозвище; хос бастаах двуглавый; хос быһаарыы примечание; хос ойох незаконная жена; хос сиэн правнук; хос сыҥаах подпевала; хос таба пристяжной олень; хос тыл анат. язычок; хос эһэ прадед; хос ырыа припев.
II комната || комнатный.

1) анат. язык; хос тыл язычок; таба тыла олений язык (считается лакомством); тылгын таһаар = высунуть язык; тылгын быһа ыстаа = прям., перен. прикусить язык; 2) язык; речь || языковой; речевой; нуучча тыла русский язык; тыл сокуоннара законы языка; сомоҕо тыл грам. устойчивые словосочетания; харыс тыл эвфемизм; тылынан быһаарыы устное объяснение; тылы сайыннарыы уруога урок развития устной речи; кэпсэтии тыла разговорная речь; тылга тиис = болтать языком; тылгын кыан = придержать язык; держать язык за зубами; тылгын тарбаа = трепать языком; тыл уҥуоҕа суох погов. язык без костей; тыл сүһүөҕэ суох погов. язык без суставов; 3) в разн. знач. слово; алгыс тыл напутственное слово; ытык тыл священное слово; киирии тыл а) вступительное слово; б) лингв, заимствованное слово; тылыттан тылыгар от слова до слова; халлаан тыла вздор; кэриэс тыл завещание; истиҥ иһирэх тыл искреннее, задушевное слово; хой баһа тыл пустые слова; ерунда, чепуха; түмүк тыл заключительное слово; тыл суолтата значение слова; дьон тыла людская молва; аҕа тыла отцовский наказ; тылын ыл = заручиться чьим-л. словом; тылыттан ыл = ловить на слове; тыл ыһыгын = замолвить слово; тылгын биэр = дать обещание; тылгын толор = выполнить своё обещание; тылгар тур = сдержать своё слово; тылгын төттөрү ыл = взять назад своё слово; биллиилээх поэт тылларыгар суруллубут музыка музыка, написанная на слова известного поэта; тылла көрдөө = просить слова (для выступления); мунньахха тыл эт = выступить на собрании; тылла тарҕат = распространить слух; киниттэн тыла суох тугу да ылымаҥ ничего не берите без его разрешения; киһи тыла — ох посл. человеческое слово — стрела; киһи тыла сэттээх погов. слово человека способно обернуться злом; кэһиллибэт кэс тыл погов. нерушимое заветное слово; куһаҕан тыл сымыйа буолбат погов. плохая весть не бывает ложью; сүгэ-балта тыл посл. слово, как топор и молот (о веском слове); тыл тыалга быраҕыллыбат посл. слова на ветер не бросают; 4) язык, стиль; кинигэ тыла книжный язык; книжный стиль; литературнай тыл литературный язык; үөрэх тыла язык науки; 5) перен. язычок, стержень; чуораан тыла язычок колокольчика; күлүүс тыла ключ от замка; кур тыла язычок пряжки ремня; 6) перен. воен. язык; тылы тут = взять (букв. схватить) языка # кини тыла кыһыйар у него язык чешется (о болтуне); тылгын быластаа = а) запыхаться (от бега); б) уставать, изнемогать (от жары); ынах тыла пиявка.

карась || карасёвый, карасий, карасиный; бөдөҥ собо крупный карась; собо уола разг. карасёнок; собо минэ карасья уха; собо тыла а) карасиный язычок (считается лакомством); б) перен. недавно распустившийся лист (обычно берёзовый); эмис собо курдук как жирный карась (говорится о полных сытых людях небольшого роста); собо сиир шутл. карася ест (так смеются над всхлипывающим капризным ребёнком). соболон = возвр. от соболоо=. соболоҥ плата, вознаграждение (за какой-л. труд) # атах соболоҥо а) уст. подарки, даваемые женихом или его родителями родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; б) уст. подарок хозяина гостю в благодарность за почёт, оказанный его посещением; в) вознаграждение за услуги в качестве рассыльного.

I
туохт. Туох эмэ буолбутун кимиэхэ эмэ биллэр, иһитиннэр, эт; кими эмэ этэн, хобулаан, уган биэр. ☉ Сообщать, извещать, уведомлять кого-л. о чём-л.; доносить на кого-л., выдавать кого-л.. Дьиэ умайбытын дьоҥҥо тыллыы охсуҥ!
□ Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм. П. Ойуунускай
Баайдар, атыыһыттар Сэбиэскэй былааска үлэлии сылдьыбыт дьону дэлби хобулаан, тыллаан биэрэн, ирдээн туран хаайыыга уктараллар. Н. Якутскай
Аҕабын бу киэһэ кэлэр диэн тыллаан биэрбиппин дьэ өйдөөтүм. Н. Заболоцкай
II
туохт. Туохха эмэ аттаһык туспа чааһы (тылы) ыпсаран сыһыар. ☉ Приделывать к чему-л. язык, язычок
Хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, «эминньэҕин» төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
ср. алт. тилде ‘сообщать, говорить, доносить’

I
аат. Киһи синньигэс биилинэн таҥас таһынан баанар, тимэхтэнэр тирии, таҥас балаһата, лиэнтэтэ. ☉ Пояс, ремень
Тогойкин наһаа тото-хана аһаабыт киһи курдук туттан, сонун көннөрүннэ, курун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы суол хатыс куру субуйбуттуу, сыыйыллан, кинини сиэтэн иһэргэ дылы. М. Доҕордуурап
◊ Кур тыла — кур киһи биилигэр сөптөөх буоларыгар анаан кур хайаҕаһыгар киирэн хатыыр чорбоҕор тимир. ☉ Язычок пряжки
Эргэ эра үйэтин саҕана кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
тюрк. кур.
II
даҕ.
1. Эргэ, ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний, старый, лежалый, несвежий
Айдар, ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккитинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүөҕэ кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. монг. хур ‘прошлогодний’
III
даҕ. Анаан уотуллубут (сүөһү, оҕус). ☉ Откормленный (напр., бык)
Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Суорун Омоллоон
Икки байтаһын ынаҕы, үс кур оҕуһу өлөрөн, ыһыах-уруу тэрийбиттэр. Н. Якутскай
казах., кирг. кур ‘жирный, упитанный, откормленный (о лошади)’
IV
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах эттик үлтүрүйэн, бытарыйан тохтуутун тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при осыпании, обрушении мелких частиц твердого тела.

аат. Ытыс курдук быһыылаах, хоҥнорхой төгүрүк хатырыктаах, арҕаһынан элбэх кыл курдук уҥуохтаах, мииннээх өллөөх күөл балыга. ☉ Карась
[Мыычаан] эмис, бөдөҥ соболору ылан үөлүтэлиир. Н. Якутскай
Биэс уонча лэһигирэс собо иҥнибит. Софр. Данилов
[Мэхээлис:] Ити тымтакаҕа аҕыйах собо сыыһын аҕаллым. Амсайыҥ. С. Ефремов
◊ Собо тыла — 1) ас аст. Собо тылын эрэ мунньан астаан күндүлээн сиэтиллэр олус минньигэс ас. ☉ Карасиный язык (у якутов считается лакомством, особым угощением)
Хойуу, элбэх соболоох Саха сирин оройуоннарын дьоно былыргыттан баччааҥҥа диэри собо тылын мунньан ытыктыыр мааны дьонноругар кэһии оҥостор үтүө үгэстээхтэр. ТИИ ЭОСА; 2) биол. уонча сэнтимиэтир үрдүк умнастаах, төбөтүгэр биир-биир үүнэр кыра сибэккилэрдээх, төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах уһун туураҕа олорор сэбирдэхтэрдээх от үүнээйи. ☉ Грушанка. Собо тылын са- ҕа (буол) — туох эмэ (хол., хатыҥ сэбирдэҕэ) сабачча буолбут диэн тэҥнээн этэргэ туттуллар. ☉ С карасиный язычок (употр. в качестве сравнения по размеру — напр., о берёзовом листе)
Биир күн, ыам саҕана, хатыҥ сэбирдэҕэ собо тылын саҕа буолан турар кэмигэр …… Синньэ Силигийэлээх чараҥар кэллим. Н. Босиков
Хаһыатчыкка хаһыатчыт Харчы тэбэн буолбатах, Собо тылын саҕа да Сонун булар баҕаттан, Анаанминээн кэлэрэ Ахсаан буолуо дуо, ама. Н. Рыкунов. Собо уола түөлбэ. — собо кырата. ☉ Мелкий карась.
ср. др.-тюрк., тюрк. чабах, чабак, шабак ‘мелкая рыба’