якут || якутский; сахалар якуты; саха дьахтара (или кыыһа ) якутка; саха тыла якутский язык; Саха сирэ Якутия; урааҥхай саха см. урааҥхай сахатын аата якутское имя, прозвание.

1. урянхай (устаревшее самоназвание якутов); киһи урааҥхай человек; саха урааҥхай якут; 2. пренебр. дурной || дурак, дурень.

1) заперение на замок, заключение, блокировка 2) и. д. от хатаа= II продолжительное похолодание (весной); сааскы хатааһын весеннее похолодание; хатааһын Чолбоно Венера в холодное весеннее время (в старину якуты считали, что Венера является причиной сильных похолоданий).

три; үс киһи три человека; икки аҕыйах үс элбэх игра в "третий лишний" (букв. два мало, три много) # үс дойдуттан со всего света; со всех концов, со всех сторон; үс күлүктээх проныра, плут; үс өргөстөөх , аҕыс кырыылаах добрый молодец; удалец; үс саха фольк. якуты, якутский народ.

1. родня; манна наар Кириилэп аймах олорор здесь живёт сплошь Кирилловская родня; аймах-билэ дьон близкие люди (родня или близкие соседи); ср. уруу ; 2. частица словообразующая, образует имена с собир. знач.: саха аймах якуты (весь якутский народ); киһи аймах человечество; бааһынай аймах крестьянство; дьахтар аймах женщины; оҕо аймах дети; абааһы аймаҕа фольк. все злые существа все злые духи.

1. аат.
2. Омугунан сахаларга киирсэр киһи. ☉ Человек, относящийся по национальности к якутам, якут
   Хас эмэ остуолга батыспат курдук, дьахтар, эр киһи, саха, нуучча олороннор суруйан, ааҕан ахан эрэллэр. А. Софронов
   Ол гынан баран сахата, улаханнык кэлэйбит киһи быһыытынан, киэр хайыста, нууччата, килбиктик мичээрдээбитинэн, саҥата суох одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
   Начаалынньыктара саха үһү. Тааһы барытын кытта кэпсэтэр үөрэхтээх киһи үһү. Т. Сметанин
3. сахалар диэн тыл оннугар бу омук бүтүннүүтүн аатын курдук туттуллар. ☉ Употребляясь вместо слова сахалар, выступает как общее название данного народа: якуты
   Остуоруйа бүтүн аан дойду үрдүнэн бары омуктарга барыларыгар баар, ону тэҥинэн биһиги сахаҕа эмиэ. Саха фольк. Олоҥхо уруйдаах тойугар этиллэр: «Буурҕалаах бу сиргэ дьон буолуҥ!» …… дэһэннэр, Урааҥхай саханы ууһаппыт эбиттэр Күүстээх күн аҕалар, күн күбэй ийэлэр. Эллэй
   [Нуучча бааһынайдара] сир баайын сахатааҕар ордук таһаарар буоланнар, ханнык да куһаҕан дьылларга ылларбаттар. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Сахалартан төрүттээх, сахаларга олоҕурбут, туттуллар, тарҕаммыт, сахаларга бэлиэ. ☉ Основанный якутами, установившийся у якутов, используемый ими, характерный для них, якутский. Саха итэҕэлэ. Саха тыла. Саха атыыһыттара. Саха сүөһүтэ
   □ Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
   ♦ Саха саарбата кэпс. — киһи бастыҥа, хайа да өттүнэн чулуу киһи. ☉ Человек, превосходный во всех отношениях
   Бу Хаппытыан хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт буолбатах. Дьиҥнээх хаһаайын. Быһата, саха саарбата, киһи суорбата киһи. В. Протодьяконов. Саха саныыра барыта баар кэпс. — ханна эмэ (хол., маҕаһыыҥҥа) бары барыта баар диэн этии. ☉ Выражение, означающее, что всё представлено в избытке (букв. есть всё, что может вообразить себе якут)
   Куорат ырыынагар саха саныыра барыта баар. НАГ ЯРФС II. Сахаттан көммүт барахсан — көммүт саха диэн курдук (көр көн). Саха (сахаҕа) тэҥэ суох (буол, санан) кэпс. — тугунан эмэ дьонтон ордубут саҕа санан, ордубут курдук тутун. ☉ Гордиться чем-л., ощущать себя особо отличившимся
   Сахаҕа тэҥэ суох буола үөрбүт Сеня хаххырыар чөркөй аарыматын тутан бу тиийэн кэллэ. Н. Босиков
   Буор иһээччи буолбатаҕыттан саха тэҥэ суох сананан үтүөмсүйээччи «аһаан» абыранар курдук өйдөбүллээх. «Кыым». Саха эрдэххэ — давным-давно, ещё до прихода русских (букв. когда были якутами). Саха эрдэххэ олорбут киһи буолан, аата сахалыы «Дьэллэҥэй» диэн. Саха фольк. Уу саха буолбут — саха буолбатах буолан баран, ыраастык сахалыы саҥарар буолбут. ☉ Он стал говорить на чистом якутском языке, он стал чистым якутом
   [Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
   Манна кэллэҕин маҥнайгы сылыгар, сахалыы билбэт буолан, эрэйдэнэр этэ. Онтон үөрэннэр үөрэнэн, уу саха буолбута. Д. Очинскай. Үс саха фольк. — саха диэн ааттаах барыта. ☉ Якуты, якутский народ (букв. три якута). Үс саха бүтүннүү түмүстэ
   □ Хапытаал алдьанан, Хара күүс кыайтаран …… Үрүҥ күн анныгар, Үрдүк дьол аатыгар Үс саха үөскүөҕэ, Үүнүөҕэ-үрдүөҕэ. П. Ойуунускай
   ◊ Буор саха кэпс. — нууччаттан хаана суох, олох сахалыы хааннаах (киһи). ☉ Не имеющий примеси русской крови, совсем якутского облика (человек). Буор сахалар көр буор. Сахатын аата — ким эмэ сахалыы аата, хос аата. ☉ Прозвище (чьё-л.)
   Саха балаҕана көр балаҕан. Остуос быһааччы татаар маатыралыыр саҥатыттан туруорбах саха балаҕана өрүтэ эккирээн ыларга дылы гыммыта. И. Гоголев. Саха бурдуга кэпс. — дьэһимиэн бурдук. ☉ Ячмень (хлебный злак)
   Саха киһитэ саамай таптаан үүннэрэр бурдугунан дьэһимиэн буолар этэ. Кинини өссө саха бурдуга диэн бэйэҕэ тардынан ааттааһын баар буолбута. Багдарыын Сүлбэ
   Саха оһоҕо — көмүлүөк диэн курдук. [Ырыкыныап:] Хата, мин бу сахам оһоҕун эн биэс да билиитэҕэр биэрбэппин. Барахсаным сылааһа, сырдыга, угаара, чаана суоҕа. Суорун Омоллоон
   Саха сылгыта көр сылгы. Биирдиилээн ыал сылгытын, сопхуостар сылгыларын холбоон өрөспүүбүлүкэҕэ икки сүүс тыһыынчаҕа чугаһыыр саха сылгыта баар. АНП ССХТ. Саха талаҕа — сигэ буолар бигэ, имигэс талах. ☉ Тальник, древесина которого как наиболее прочная и гибкая использовалась раньше якутами в качестве связки, ива якутская. Саха үкэрэ — уулаах, инчэҕэй кырыска үүнэр манчаарытыҥы от. ☉ Один из видов осоковых трав, осока якутская
   Саха хотуура көр хо- туур. Лоокуут «Оҕуруос» [үрэх] толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат., түөлбэ. Тугу эмэ уурар сир (хол., ампаар, сарай). ☉ Хозяйственные постройки типа амбара, сарая. Өтөххө хадарҕан сэмнэхтэрэ сыталлар
ср. др.-якут. хада ‘запирать’

уст. низкий стол из досок или берёсты у древних якутов.

аат., фольк. Айыы киһитэ, саха киһитэ. ☉ Человек из племени айыы, якут
[Болугур Айыыта:] Мин олоҕум дьикти этэ Кинини биир да айынаат, Оо, билбэтэ — улуу саат! — Табан ааппын эппэтэ. Таллан Бүрэ
Сир симэҕэ... Күн көмүс күлүмэ... Айынаат аймах айбыт дьиктилэрэ. «ХС»
Аҕа айынаат аналын Адьас бэрдинэн ситиһэр Айылҕа ааспат сокуона Атастарыам, олус нүһэр. С. Данилов

аат. Көмүлүөк оһоххо үчүгэйдик умайдын диэн хардаҕастары хамнатар, булкуйар мас. ☉ Кочерга, клюка (обычно деревянная)
Кэтириис, хоруорбут хардаҕас төҥүргэстэрин үөттүрэҕинэн холботолоон баран, эбии хардаҕастары уурбутугар балаҕан иһэ сырдыы түстэ. Н. Якутскай
Бүдүгүрэ кырдьыбыт оҕонньор, үөттүрэҕинэн уотун күөдьүтэ, оһоҕор аргынньахтаан олорор. М. Ефимов
Уол дьиэҕэ киирэн, үөттүрэҕинэн умайа турар хардаҕастары анньыталаан биэрэн баран, иттэ турда. Р. Кулаковскай. Якут. уот ‘огонь’ + тирэх ‘опора’, тирээ ‘опираться’