яма, ямка; ср. дьаама.

копчик, крестец; подкопчиковая ямка (у рогатого скота); хоҥхочох уҥуоҕа копчиковая кость; хоҥхочоҕо туолбут подкопчиковая ямка исчезла (признак упитанности животного).

откалываться, отламываться (оставляя след); мутук ойдубут сук отломился (осталась ямка); ср. ойутун=.

1) яма, ямка; 2) погреб, ледник; үүт омуһаҕа погреб для хранения молока (в летнее время).

означенный, выявленный (приблизительно, в общих чертах); тоһоҕо үутэ торумнаах погов. ямка для кола (и та) имеет свой размер (т. е. всё должно быть заранее определено, хотя бы приблизительно); буут торумнаах , хол холобурдаах погов. вес передних и задних ног (туши) примерно известен (т. е. возвращаемое должно соответствовать ранее полученному).

аат., анат.
1. Хабарҕа тас өттө; уолук, уолук үүтэ. ☉ Наружная часть горла; углубление в верхней части грудной кости человека, скота, вилочка, яремная ямка. Олоҥхолоотоҕуна сымыһаҕа биллэр-биллибэттик илигирии, көмөгөйө хамсыы олороро. Саха сэһ
1977
Лэгиэнтэй буоллаҕына ата, көмөгөйүн үүтүн дьөлө ыттаран, өрө хололоон тахсыбытыгар киэр эһиллэн, хаары уоба сытарын биирдэ өйдөөтө. У. Нуолур
2. Хабарҕа болчуоҕа. ☉ Кадык, адамово яблоко
Гимнастеркатын туруору саҕатын иһигэр Дзержинскэй көмөгөйө үөһэ-аллара сүүрэлээн ылбыта. ТВ ОСКОСС
Хас омуртаҕын ахсын көмөгөйө үөһэ сыыллар. М. Шолохов (тылб.)
Биирдэрэ үрдүк уҥуохтаах, куударалаах чачархай баттахтаах, бүлтэгэр көмөгөйдөөх. А. Чехов (тылб.)
3. түөлбэ. Көтөр хомурҕанын уҥуоҕа. ☉ Вилообразная грудная кость у птиц, вилка, дужка.
ср. чагат. көмөкэй ‘нёбо во рту’, казах., кирг. көмөкөй ‘пищевод, гортань’

1. аат.
2. көр омуһах. Сайыҥҥытыгар типографияны ампаар оҥкучаҕын иһигэр көһөрөллөр. Н. Якутскай
   Моркуобу лаппаакынан түөрэн хостонор. Отун быһан, быраҕан баран, аһын дьиэ оҥкучаҕар ууран, харайыллар. ФНС ОАҮүС
3. Хаһыллыбыт сир, дьаама. ☉ Яма, ямка
   [Оҕус] дьиэ таһыгар олорор дьону, биһигини, көрөн, тиэргэҥҥэ кэлэн, оҕустар хаспыт оҥкучахтарыгар буору хаста. Далан
   Өксүүнньэ били баҕайыны маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
4. даҕ. суолт. Төгүрүччү туруору сыырдаах чоҥкучах (хол., алааһы этэргэ). ☉ Окружённый крутыми горками (напр., об аласе)
   Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
   Дорообо, күн курдук төгүрүк, Төрөөбүт оҥкучах алааһым. Мин эмиэ бу бүгүн чэбдиктик Эн буоргар сынньанан күүс ыллым. Чэчир-80
   ср. эвенк. оҥкучак ‘овраг’, тув. оҥгар ‘яма’, кирг. чуҥкурчах ‘углубление’, бур. хонхосог ‘лунка’

1. аат. Кыратык иһирдьэ кимистэн киирии (киһи этигэрсиинигэр), туох эмэ (хол., харах) олоҕо, онно. ☉ Ямка, вмятина, углубление (на теле человека), впадина (напр., глазная)
   Диана эрин түөһүн уобуллаҕаһыгар үүммүт сырдык будьурхай түүлэри уһун, синньигэс тарбахтарынан булкуйа оонньоото. Софр. Данилов
   Эмээхсин …… харахтарын уобуллаҕастара сыыйа сырдык таммахтарынан туолар. П. Чуукаар
   Сирэйигэр биир да ордукхоһу сурааһын түспэтэх, ып-ыраас, бэл, айаҕын икки кырыытынан баар кыра оҕо киэнигэр маарынныыр уобуллаҕастара сүппэтэхтэр. «ХС»
2. даҕ. суолт. Кыра иһирдьэ кимистэн киириилээх. ☉ Имеющий ямку, углубление, вмятину, впадину
   Улахан уол буутугар …… уобуллаҕас баас оруннаах эбит. Амма Аччыгыйа
   Оҕонньор талкы курдук сыҥаахтарын уҥуохтара хамсаатаҕын ахсын уобуллаҕас омуртара хапсыҥныыра. Ойуку
   [Черскэй] уобуллаҕас иэдэстэрэ эрдийэн көһүннүлэр. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
   ◊ Тыа (ойуур, хатыҥ чараҥ) уобуллаҕаһа — тыа саҕатынан иһирдьэ үтэн киирбит ырааһыйа. ☉ Открытое место на опушке леса
   Тэйиччи ойуур уобуллаҕаһыгар дьахталлар отуулара турар. Софр. Данилов
   Хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. «ХС»

дьүһ. туохт. Төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх буол; төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх курдук көһүн. ☉ Зиять (о круглой дыре)
Ыт холлороонун курдук холлороон аартык оҥойон көһүннэ. Ньургун Боотур
Миитэрэй дьөлө көтөн киирбит сирэ оҥойон турарын Дьөгүөрдээн саба тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
♦ Айаҕа оҥойор (хараарар, кытарар) — көр айах I
Дьон айахтара кытара түстэ: «Барсукову куолаһын быһыахха!» — диэн. Н. Якутскай
Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Оҕо сылайда, «лах» гына олордо — Онтон ытаан айаҕа оҥойдо. С. Тарасов. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) — барбыт, суох буолбут, куоппут, күрээбит; урукку баар сиргэр суох буол. ☉ Бесследно исчезать, пропадать; не оказываться на своём прежнем месте
Онтон олоҥхоһут онно оҥойон хаалбыта биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук кэпсэтэ тураммыт иккиһин эргиллэн көрбүппүтүгэр Миитэрэйбит онно эрэ оҥойон хаалбыт этэ. ССХУо. Оҥой айах түөлбэ. – инники тииһэ суох киһи. ☉ Тот, у кого не хватает нескольких передних зубов. Оҥойор айах – соҕотох бэйэҥ тыыннаах буолар, айаххын ииттэр аһыыр аһыҥ. ☉ Минимум пищи, которым можно прокормиться
Бу эмээхсинниин, өлүөхпүтүгэр диэри биирдии оҥойор айахпытыгар аһыыр баайдаахпыт, онтон ордук биһиэхэ туох нааданый? Н. Якутскай
Оҥойор айахтарын ииттээри эмис соболоох, өлгөм оттоох ниэҥ кэлэмэн эбэни булбуттара дуу? И. Гоголев
Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, дөксө атыылаһардааххын баҕастааххын. Р. Кулаковскай. Оҥойо уол — уолан оҥхойон хаал, түгэҕэр түһэн хаал (харах эбэтэр күөл тустарынан этэргэ). ☉ Убывать, высыхать (об озере); западать (о глазах больного)
[Кыыс Кыскыйдаан:] Икки чоҥойор хараҕым Иккиэн сүллүгэс үүтүн курдук Оҥойо уоллахтарына — Оччоҕо эрэ куотуоҕа. П. Ойуунускай
Улуу күөллэрэ ортолорунан тобулута ыстанан, омурт да уу оппокко, оҥойо уолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Уот Курааҥҥа …… арыылаах улуу эбэ, оҥойо уолан, дьэбин дүөрэ от саба үүнэн турбута. П. Тулааһынап
◊ Оҥойор уолук — киһи хомурҕанын уҥуохтара түөһүн үөһээ өттүнэн сыста (тиксэ) сыһар сирдэрэ. ☉ Ямочка на шее над грудной костью (между ключицами), ярёмная ямка
Оҥойор уолугун үүтүгэр Олорор оҕо саҕа Икки сиикэй эт бэргэ мэҥнээх …… Улуутуйар улуу Суорун. П. Ойуунускай
Мин сиэгэн оҥойор уолугун кыҥаан баран, бинтиэпкэм элбэрээгин төлө тартым. Т. Сметанин
Оҥойор уолукпун, Түллэр түөспүн, Сыалыгар ылаат, Кыҥаан, кыҥаан ыппыта Фашист саллаата. «ХС»
ср. монг. онгойх ‘отворяться, вскрываться’

аат.
1. Моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдэ. ☉ Верхняя часть груди, место между шеей и грудью
Кыыс дьахтар сүрэҕэ уолугар тахсан мөҕүстэ. Н. Павлов
Куйааһа бэрт, күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лөгөнтөй уолукка астарбыттыы, өрө чинэкэлии түстэ. Р. Кулаковскай
2. Таҥас эҥээрдэрин үөһээ, саҕатын диэкинэн холбоһор өттүлэрэ. ☉ Ворот одежды
Лёва үөс батааска биэрбэккэ, Арамааскыга ойон тиийэн уолугар түһэн илгиэлээбитинэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Кынчаайап тула көрүтэлээтэ, Уолугун тимэҕин сүөрүтэлээтэ. С. Васильев
Уолаттар, уолуктарын нэлэкэйдэнэн, өрүтэ уһуутууллар. П. Аввакумов
♦ Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэ- лээтэ көр сүрэх I
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ», — дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Уолугар диэри тотто кэпс. — аһара тотто. ☉ Наесться до отвала (букв. наесться до верхней части груди)
Киэһэ дьоммор тиийэн уолукпар диэри тотор гына аһаатым. Тэҥн. тылбыытыгар диэри аһаабыт. Уолугунан көрбүт (тыыммыт) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр көр I). [Бухатыыр дьиэтэ] Орто дойду Уолугунан көрбүт, Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттара кэлэннэр Тоҕута тардан кэбиһиэхтэрэ диэн Түөрт хос истиил таас Эркиннээх эбит. Суорун Омоллоон
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолан, кырдьан-буорайан, муҥу көрбүтүн, буору сөхпүтүн иннигэр, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбыта эбээт!.. Амма Аччыгыйа
Уолугунан тыынан, чуораан курдук тылыгыраан, уол оҕо көстүбүт дии, дьэ. Э. Соколов. Уолугун төрдүгэр уохтаах — олус ыгым, уолҕамчы. ☉ Опрометчиво горячий, вспыльчивый, раздражительный.
◊ Оҥойор уолук көр оҥой
Уорай халлаан Улуу өксөкү кыыла [суору] Оҥойор уолугуттан Умсары харбаан ылан Уот кудулу байҕал Ортотугар түһэрдэ. Нор. ырыаһ. [Суотчут Попов:] Сүрэҕим көбүөхтээбитинэн оҥойор уолукпар тахсан олорон кэбистэ. М. Доҕордуурап. Томторҕолоох уолуктаах фольк. — моонньун илин өттүнэн, хабарҕатынан улахан бөлтөҕөрдөөх. ☉ Имеющий большой кадык
Хайдах эрэ үтүө, Дорҕоонноох саҥалаах, Томторҕолоох уолуктаах, Тор курдук бытыктаах, Суо-хаан бэйэлээх Эр киһи үтүөтүттэн Үөскээтэ оҕолоор... Саха нар. ыр. II. Уолук төрдө — моой уонна түөс силбэһэр сирдэринэн уолук саҕаланар миэстэтэ. ☉ Начало надгрудинной части тела, между шеей и грудью
Микиитэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр тарыкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр ньиллиргэччи тэптэ. М. Доҕордуурап
Борокуоппай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарёв. Уолук үүтэ — моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдүнэн баар оҥхой. ☉ Ярёмная (надгрудинная) ямка
[Ийэ чубуку] кэннинэн чугуйуон оҕолоро мэһэйдииллэрэ, иннин диэки ыстаныан мин бэрдээним уоһа кинини уолугун үүтүн кыҥыыра. И. Гоголев
Уоран түспүт түөкүнү Уолугун үүтүгэр ытааччы Охлопков аатыгар Оҕуруолаах тылынан Оһуохайдыы туруоҕуҥ! С. Васильев
Мин тыыным кылгаабыкка, хараҕым бүөлэммиккэ дылы буолбахтыыр, түөһүм иһэ — уолугум үүтэ аһыйбахтыыр. «ХС». Якут. уол ‘убывать’ + -к (аффикс отглагольных имён результата действия)