сов. 1. (о растениях) хатан хаал, хагдарый, кэҕин; 2. перен. (утратить свежесть, яркость, силу) кэҕнн.

ж. I. симэһиннээҕэ, сүмэлээҕэ; сочность дыни дыня симэһиннээҕэ; 2. перен. (яркость) чаҕылхайа, арылхайа; сочность красок кырааскатын чаҕылхайа; 3. перен. (образность) арылхайа, астыга; сочность стиля стиль арылхайа.

ж. I. (чистота, яркость) сырдыга, ырааһа; 2. (отчётливость) ырылхайа, дьэҥкэтэ; ясность изображения дьүһүннээһин дьэҥкэтэ; 3. (логичность, чёткость) ырылхайа, дьэҥкэтэ; ясность мысли санаа дьэҥкэтэ.

туохт. Чаҕылхай, сырдык оҥор. ☉ Придать яркость, освещать
Ырыам тылын килбиэннээбит Ыраас-дьикти уутун иһиэм [Ангара уутун]. Күннүк Уурастыырап
Кини [күн] сарыала килбиэнниир мин иҥмин. Эллэй

выделяться, бросаться в глаза яркостью, пестротой; мантан паркаҕа киирэр аан дьэрэлийэн көстөр отсюда видны ярко украшенные ворота парка.

туохт.
1. Умайан бүтэн улахан төлөнө, суоһа суох буол (күүстээх уот умуллан барыытын этэргэ). ☉ Догорая, затухая, терять жар и яркость (об огне)
Тобук тардыстан, сөҕүрүйэн эрэр уотун чоҕун одуулуу олордо. Н. Лугинов
Оһох уота сыыйа сөҕүрүйэн, улам-улам харааран, балаҕан иһэ түлүк хараҥанан туолан испит. П. Аввакумов
Удаҕан таҥаһын …… уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
2. көсп. Уҕараан, төннөн уота-төлөнө суох буол, уостан бар (киһи иэйиитин этэргэ). ☉ Ослабевать, увядать, утихать, угасать (о чувствах человека)
Кинилэр доҕордоһуулара күн бүгүҥҥэ диэри сөҕүрүйэн көрбөккө, салҕана турар. И. Федосеев
Таптал уота сүрэххэр Сөҕүрүйдэ дуо бэлиэр? Айталын
Кини үөрэнээччилэригэр тустууга үйэлэрин тухары сөҕүрүйбэт таптал уотун умаппыта. ПП ОА

1) мелькать (при быстром движении); көлүөһэ дьэргэйэр колесо вертится; 2) беспечно носиться, бегать, прыгать (обычно о шумных, шаловливых детях); 3) перен. бросаться в глаза пестротой, яркостью красок, расцветки; пестрить; дьэргэйбит ойуулаах таҥас пёстрая ткань; бырааһынньыкка куорат киэргэнэн дьэргэйдэ к празднику город ярко украшен.

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров

прил. 1. (недавно полученный, добытый и т. п.) сибиэһэй, саҥа, өлүөр; свежие фрукты сибиэһэй фрукта; свежее молоко сибиэһэй үүт; 2. (не подвергшийся какой-л. обработке) сибиэһэй; свежие огурцы сибиэһэй огурсу; 3. (не бывший в употреблении) саҥа; заварить свежий чай саҥа чэйдэ көөнньөр; 4. (чистый) саҥа, ыраас; свежие простыни ыраас бырастыыналар; 5. (чистый, прохладный, холодный) ыраас, сөрүүн, тымныы; свежий воздух ыраас салгын; умыться свежей водой сөрүүн уунан суун; 6. перен. (восстановленный отдыхом) чэбдик, саҥа; взяться за дело со свежими силами дьыалаҕа саҥа күүһүнэн ылыс; 7. (не потерявший яркости, силы, блеска) саҥа, саҥатынан сылдьар; свежие краски на картине хартыына саҥатынан сылдьар кырааскалара; 8. (о молодой зелени) сибиэһэй, саҥа, саҥардыы тахсыбыт; свежая листва сибиэһэй сэбирдэх; 9. (недавний) саҥа; свежая рана саҥа баас; свежий след саҥа суол; 10. перен. (не забытый) ум-нуллубакка сылдьар, умнулла илик; обида ещё свежа в памяти атаҕастабыл өссө да умнулла илик; 11. (новый, самый последний) саҥа; свежие новости саҥа сонуннар; свежий номер газеты хаһыат саҥа нүөмэрэ; 12. (здоровый) чэгиэн, чэбдик, чэбдигирбит; у вас свежий вид эн чэбдик көрүҥнээххин.