ярый; дьаарай өстөөх ярый враг.

туохт., эргэр. Улаханнык кыыһыр, кыйахан, уордай. ☉ Раздражаться, разъяряться
Хабарыма, доҕор, мин тылбыттан! ПЭК СЯЯ
Хас киһи үйэтигэр Ханыылаһыахпыт диэн Хаарыаннаах доҕорбор Хабарар, хаарчахтаһар Эбит буоллахпыный даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. бур. хэбэр ‘ярый’, тюрк. кабар ‘надуваться, чваниться’

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый

I
тыаһы үт. т. Туох эмэ чараас, хатан предмет (хол., түннүк тааһа, чараас муус) эмискэ быһа барар, үлтү ыстанар тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание резкому треску, хрусту нетолстого хрупкого предмета (напр., стекольного листа, тонкого льда). Түннүк тааһа кыр гынна
II
даҕ.
1. Бытархай, үлтүркэй; тохто сылдьар, бытархай. ☉ Мелкий, мелкозернистый, рассыпчатый, сыпучий
Тыйыс да, модун да туманнаах бэйэкэҥ, Кыр мууһуҥ кырылаан, атахпар сытаҕын. Болот Боотур
Уйаларын арыйбыта кыр курдук манньыат буолла. Т. Сметанин
Үөһэттэн аллара кырылыы Тохтоллор көһөҥө, кыр таастар. И. Федосеев
Кыр кумахтан өтүү хатар, устар ууну сомоҕолуур аптаах тыллаах, илбистээх санаалаах буоллун. «ХС»
III
кыр өс — олус хабараан, эйэлэспэт өс. ☉ Непримиримая, ярая вражда
Дьэ, хата, урукку олоххо кыр өһүн биллэрбитинэн сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Мин түмнүм ол дойдум ынчыгын, хараҕын ууларын самыырын, Батталга кыр өһүн, кырыыһын, көҥүлгэ тапталын кыымнарын. Эллэй; кыр өстөөх — эйэлэспэт, хаан өстөөх. ☉ Заклятый, ярый враг
Хайа кэмтэн саҕаламмыта, туохтан төрүттэммитэ биллибэт да, кинилэр [Уйбаныаптар] кыр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Мантан ыла Саһыл Эһэлиин кыр өстөөх буолтара үһү. Суорун Омоллоон
Киһиаймах кыр өстөөҕө — фашизм бүтэһиктээхтик урусхалланыар диэри буойун илиититтэн аптамааты ыһыктыбакка сэриилэспитэ. «Кыым»; кыр этиһии — дьаныардаах, өһүөннээх тохтообот этиһии. ☉ Громкая, отчаянная ссора, спор, скандал
Мунньаҕы бэрээдэктээх соҕустук ыытан иһиэххэ. Күн ыраахтааҕы көмүскэлигэр ааттаах буолан баран, кыр этиһиинэн айаннаан иһэбит. М. Доҕордуурап
ср. туркм. кыр ‘ярый враг; чужой; дикий’

1. аат.
2. Хастанан кэлэ турар, оһон биэрбэт эргэ баас. ☉ Долго не заживающая застарелая рана. Ат сырҕана ньылбырыйбыт
   □ Хайа, нокоо, сырҕаҥҥын тарбатаайаҕын (өс ном.). Сырҕаннаах сырҕанын хастаама (өс хоһ.)
3. көсп. Оспот аһыы. ☉ Незаживающая душевная рана
   Өллөрбүн көҥсүүм! Сырыттарбын сырҕаным! Быдан бырастыыларыҥ, биэбэйдэриэм! Суорун Омоллоон
4. харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь
   Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
   [Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт. Арбаҕас, арҕахтаах, сырҕан, тыатааҕы, тыа оҕонньоро, хардааччы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ
5. даҕ. суолт. Ордук киҥнээх, уордаах, ордук адьырҕа. ☉ Свирепый, лютый, озлобленный
   Ол былыр-былыргыттан биһиги нэһилиэк сиһэ буолбут сырҕан баай Доҕойук Ньукулай диэн киһи мааны оҕото. И. Федосеев
   Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
   Хорсун буойун Кенигсберг туһаайыытынан сырҕан өстөөҕү букатыннаахтык тобоҕолуур кимиигэ турсубута. А. Данилов
   ср. казах. сыркат, каракалп. сыркау, башк. сырхау, кум. сыркъав ‘хворь, болезнь’, монг. ширха, бур. шарха ‘рана’
   ◊ Сырҕан баас көр баас II
   Тапталтан, таптал уодаһыныттан Сүрэҕим сырҕан баастаммыта. Сүрэҕим хаанынан ытаабыта. И. Федосеев
   Дириҥ сырҕан бааһы бэтэринээрдэр эмтииллэр. СИиТ
   Ынах тириитигэр ханнык даҕаны сырҕан бааһа, иһиитэ суох, эмиийдэрэ хайыта барбатах буолуохтаах. ДьСИи
   ср. эвенк. сирган-ми ‘отощать (о медведе после спячки)’, телеут. чаарҕа, алт. чаарҕы ‘свирепый, неукротимый, ярый’

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ