үгүөрү диэнтэн атаах.-аччат. Үүттээх үтүө ынаҕын Үгүөрүкээн сиринин Тумугуттан тардыалаан Туллаҥныы олордо. И. Чаҕылҕан

сыһ. Элбэх соҕустук, балайда элбэхтик. ☉ В большом количестве, достаточно
Сороҕор төһө да үлэлээ, сордон, айаххар үгүөрүтүк тиийэр аһы ылбаккын. А. Фёдоров
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына, тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
[Хара Бэкир] оҕонньорго саа сэбин, табаҕы үгүөрүтүн биэрбитэ. С. Дадаскинов

абаансалаа диэнтэн бэй
туһ. Звено чилиэннэрэ сайын үүнүү туга-ханныга биллэ илигинэ хамнастарын бэйэлэрэ сөбүлэҥнэринэн кыратык абаансаланаллар, оттон күһүөрү, үүнүү үрдүк буолуоҕа билиннэҕинэ, үгүөрүтүк абаансаланаллар. ФНС ХО

аат. Балыгы бултуурга анаан үрэҕи, өрүс хомотун быһытынан быһар киһи. ☉ Тот, кто делает заездки (см. быһыт I.3)
Ньоҕору үгүөрүтүк бултаан, быһытчыттар кинилэргэ сүктэриллибит моой сорудаҕы толорбуттара. «Чолбон»

сыһ., кэпс.
1. Тобустолору, дэбиличчи. ☉ Так, чтобы наполнились до краев
Балгыччы кут. ПЭК СЯЯ
2. көсп. Ботуччу, өлгөмнүк, үгүөрүтүк. ☉ Столько, сколько нужно, сколько требуется, достаточно
Манньаҕын балгыччы биэриэм. ПЭК СЯЯ
Чэ, хотуон! Манньаҕын балгыччы, соболоҥҥун тута биэриэм. ПЭК ОНЛЯ II

аат. Туохха эмэ киһи тииһиниитэ, тиксиитэ. ☉ Доля, часть чего-л., доставшаяся кому-л. при раздаче
Үчүгэй табаар төһөҕө да тииһимньитэ суох буолар. Д. Таас
Үчүгэйэ диэн кинигэ тииһимньилээх буолар гына үгүөрү тираһынан тахсыбыт. «Кыым»
Сайдыы сабыдыаллаах, баай тииһимньилээх. «ХС»

нареч. разг. порядочно, достаточно, изрядно; үгүөрүтүк биэр = дать достаточно чего-л.

даҕ., поэт. Устата туората биллибэт киэҥ, нэлэмэн (хочо, алаас уо. д. а. туһунан). ☉ Имеющий необъятную ширь, простор (о долине, аласе и т. п.)
Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
Сорох сири тараҕай сирэйдэнэн кэлэ-кэлэ ыраатан, хаптайан барыталыыр, арыы-арыы бөлкөй талахтардаах аҥаат-муҥаат хочо нэлэһийэ сытар. Р. Кулаковскай
Маа бэйэлээх аҥаат-муҥаат буолактар усталаах-туораларын сыыйан, хамбаайыннар күнүстэри-түүннэри үлэлээн тиҥийэллэр. «ЭК». Үрүҥ көмүс кырыаны Үгүөрүтүк тиһинэн, Аҥаат-муҥаат халыҥ тыаны Атахпынан кэмниибин. Хоһоон т.

сыһ.
1. Балачча, добуочча, үгүөрүтүк (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно, изрядно (о мере чего-л.)
Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин нууччалыы балайда үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
[Уйбааскы] мастан балайда тэйэн баран одууласпыта, тииҥэ мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Л. Попов
Бу манна үһүө буолан биир ый кэриҥэ үлэлээн балайда көмүһү хостообуппут. С. Ефремов
2. Балачча өр, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго, достаточно долго (о времени)
Моойторук уураһа бэрт, син балайда барбахтаан иһэн, сытан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй саҥата көстүбэт үрдүккэ дьырылыырын истэн, Маша балайда уһуннук өрө хантайан одууласта. М. Доҕордуурап
Ньургуһун төрдүһүн өйдөнөн кэлэн, балайда таалан сыппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тэҥн. балай эмэ, балай эрэ

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., убаҕаһы) кыра иһитинэн баһан ыл. ☉ Черпать чем-л. что-л. (жидкое, сыпучее)
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну сомсон иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чымаан кинээс …… хамсатынан табаҕын сомсон ылаат, хататын сахпытынан барда. Эрилик Эристиин
Уол мууһу ойбоннуу тэһэн баран, солуурунан ууну толору сомсон ылла. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ бэрт элбэхтик, өлгөмнүк бул, туохха эмэ үгүөрүтүк тигис. ☉ Извлекать, получать что-л. в большом количестве, в изобилии
Дьон бары сайын барахсан быйаҥыттан сомсон хаалаары үлүмнэһээхтииллэр. И. Гоголев
Норуот ырыаһыта айар тиэмэтин олохтон бэйэтиттэн сомсор. «ХС»
[Нүөлсүтүллүбүт] сиртэн гектаартан ортотунан сүүрбэ биэс-отут сэнтиниэр оту сомсоллор. Ходуһа х.
ср. каракалп. шөмиш ‘черпак (то, чем черпают)’