абаансалаа диэнтэн бэй
туһ. Звено чилиэннэрэ сайын үүнүү туга-ханныга биллэ илигинэ хамнастарын бэйэлэрэ сөбүлэҥнэринэн кыратык абаансаланаллар, оттон күһүөрү, үүнүү үрдүк буолуоҕа билиннэҕинэ, үгүөрүтүк абаансаланаллар. ФНС ХО

аат. Балыгы бултуурга анаан үрэҕи, өрүс хомотун быһытынан быһар киһи. ☉ Тот, кто делает заездки (см. быһыт I.3)
Ньоҕору үгүөрүтүк бултаан, быһытчыттар кинилэргэ сүктэриллибит моой сорудаҕы толорбуттара. «Чолбон»

сыһ., кэпс.
1. Тобустолору, дэбиличчи. ☉ Так, чтобы наполнились до краев
Балгыччы кут. ПЭК СЯЯ
2. көсп. Ботуччу, өлгөмнүк, үгүөрүтүк. ☉ Столько, сколько нужно, сколько требуется, достаточно
Манньаҕын балгыччы биэриэм. ПЭК СЯЯ
Чэ, хотуон! Манньаҕын балгыччы, соболоҥҥун тута биэриэм. ПЭК ОНЛЯ II

даҕ., поэт. Устата туората биллибэт киэҥ, нэлэмэн (хочо, алаас уо. д. а. туһунан). ☉ Имеющий необъятную ширь, простор (о долине, аласе и т. п.)
Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
Сорох сири тараҕай сирэйдэнэн кэлэ-кэлэ ыраатан, хаптайан барыталыыр, арыы-арыы бөлкөй талахтардаах аҥаат-муҥаат хочо нэлэһийэ сытар. Р. Кулаковскай
Маа бэйэлээх аҥаат-муҥаат буолактар усталаах-туораларын сыыйан, хамбаайыннар күнүстэри-түүннэри үлэлээн тиҥийэллэр. «ЭК». Үрүҥ көмүс кырыаны Үгүөрүтүк тиһинэн, Аҥаат-муҥаат халыҥ тыаны Атахпынан кэмниибин. Хоһоон т.

сыһ.
1. Балачча, добуочча, үгүөрүтүк (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно, изрядно (о мере чего-л.)
Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин нууччалыы балайда үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
[Уйбааскы] мастан балайда тэйэн баран одууласпыта, тииҥэ мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Л. Попов
Бу манна үһүө буолан биир ый кэриҥэ үлэлээн балайда көмүһү хостообуппут. С. Ефремов
2. Балачча өр, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго, достаточно долго (о времени)
Моойторук уураһа бэрт, син балайда барбахтаан иһэн, сытан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй саҥата көстүбэт үрдүккэ дьырылыырын истэн, Маша балайда уһуннук өрө хантайан одууласта. М. Доҕордуурап
Ньургуһун төрдүһүн өйдөнөн кэлэн, балайда таалан сыппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тэҥн. балай эмэ, балай эрэ

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., убаҕаһы) кыра иһитинэн баһан ыл. ☉ Черпать чем-л. что-л. (жидкое, сыпучее)
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну сомсон иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чымаан кинээс …… хамсатынан табаҕын сомсон ылаат, хататын сахпытынан барда. Эрилик Эристиин
Уол мууһу ойбоннуу тэһэн баран, солуурунан ууну толору сомсон ылла. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ бэрт элбэхтик, өлгөмнүк бул, туохха эмэ үгүөрүтүк тигис. ☉ Извлекать, получать что-л. в большом количестве, в изобилии
Дьон бары сайын барахсан быйаҥыттан сомсон хаалаары үлүмнэһээхтииллэр. И. Гоголев
Норуот ырыаһыта айар тиэмэтин олохтон бэйэтиттэн сомсор. «ХС»
[Нүөлсүтүллүбүт] сиртэн гектаартан ортотунан сүүрбэ биэс-отут сэнтиниэр оту сомсоллор. Ходуһа х.
ср. каракалп. шөмиш ‘черпак (то, чем черпают)’

туохт.
1. Сору көр, эрэйикыһалҕаны бил. ☉ Страдать, мучиться, терзаться
[Туйаарыма Куо:] Ыый-ыыйбын! Аай-аайбын! Ытаабатах бэйэкэм Ытаахтыы олордоҕум, Соҥуйбатах бэйэкэм Сордонон эрдэҕим. П. Ойуунускай
[Маайа:] Мин сордоох сааһым тухары сордонон сылдьыам буоллаҕа. А. Софронов
Эйиэхэ туох буолуой атын дьон сордоноллоро, эйиэхэ туох буолуой атын дьон аччык сылдьаллара. С. Ефремов
2. Күүскүн, сыраҕын биэрэн туран тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., прилагая большие усилия
— Хайа, милииссийэҕэ дьону хомуйар туһунан туох үлэни ыыттыҥ? — Тойонуом, сордоно сатаатым да, олох буолбаттар. М. Доҕордуурап
Сороҕор төһө да үлэлээ, сордон, айаххар үгүөрүтүк тиийэр аһы ылбаккын. А. Фёдоров
Тыый, тукаам, ол баччаҕа дылы иитэн сордонон баран, биир ынахпытын атыылаан кэбиһэрбит сүрэ бэрт буоллаҕа дии. МНН
хак. сортан, кум. чортан

I
туохт. Ийэ сүөһү (хол., ынах, биэ) эмиийдэрин тардыалаан, үүтүн ыган сүүрт. ☉ Доить, выдаивать (напр., корову, кобылу)
Дьахталлар ынахтарын ыан бүтэрэн, ньирэйдэрин холкуос күрүөтүгэр ыыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Маайыс …… сылбырҕатык олоро түһээт, биэҕэ сыстан, имигэстик туттан-хаптан ыабытынан барда. В. Протодьяконов
Табаны ыан турдурҕатан киллэрэн, кырса оҕотугар үүт иһэрдибиттэр. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. саҕ, алт., кирг. саа, чув. су, бур. һааха ‘доить’
II
туохт. Ууһуур кэмигэр искэҕин таһаарар (балыгы этэргэ). ☉ Метать икру, нереститься
Үрэхтэргэ, үрүйэлэргэ, күөллэргэ балык ыыр. Н. Якутскай
Ону сэргэ собо, мунду үгүөрүтүк үөскүүр, тыымпытыгар тыыраахы сымыыттыыр, көҥүһүгэр күөнэх ыыр. ПАК СБМ
Собо саас кытылга тахсан сылаас ууга ыыр. ПНИ ЭД
◊ Балык ыыр ыйа — ыам ыйа диэн курдук (көр ый II). Уол балык ыыр ыйын саҕана тиийэн кэлбитэ

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’

I
туохт. Тугу эмэ (сүнньүнэн убаҕаһы) айаххар толору оборон ыл. ☉ Набирать в рот какую-л. жидкость
Омуртах аайы толоро туруҥ …… Хаһата харса суох анньыҥ, Хатыыста харса суох кыһыҥ, Утахта тохтоло суох булуҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Уол ыстакаантан ууну омурдан ылан айаҕын сайҕанна. Н. Лугинов
Сииктээх сэбирдэх лабааны Илиим таһынан арыйдым. Хойуу сөрүүн салгыны Сүөгэй курдук омуртум. С. Васильев
♦ Ууну (омурдубуттуу) омурдубут курдук — саҥата суох (ууну омурдан баран турар киһи курдук). ☉ соотв. словно в рот воды набрал
Маннык ууну омурдубуттуу саҥата суох турар табыгаһа суох буолсу. Оттон тугу кэпсиэҥий? Н. Лугинов
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимилийбитэ. П. Аввакумов
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурдубут курдук буолан хааллылар. У. Нуолур
ср. др.-тюрк. сөмүр ‘глотать’
II
аат.
1. Киһи-сүөһү иэдэһин аллараа өттүн сымнаҕас этэ, тугу эмэни уоптахха күлтэйэн тахсар өттө. ☉ Часть щеки, выступающая при наполнении полости рта жидкостью
Оҕонньор хапсыччы таппыт омурдун этэ эйэҥэлии-эйэҥэлии ытаан барда. Эрилик Эристиин
Ийэлэрин икки омурдун этэ, уус күөрдүн курдук, үллэн тахса-тахса хапсыҥныыр. М. Доҕордуурап
2. Киһи-сүөһү, кыыл иэдэһин аллараа өттүнээҕи күлтэҥниир сымнаҕас этин уонна тиис икки арда. ☉ Внутренняя часть щеки
Моҕотойдор биһиги бурдукпут куолаһын быһа кэрбээн сиргэ түһэрэллэр уонна сиэмэлэрин кылыттан арааран, омуртарыгар хааланан, тыаҕа хороонноругар таһаллар. Н. Якутскай
Бурдук үүммүт буолагын Орох тэбэн тэпсээччи, Буспут оруос туорааҕын Омурдун муҥунан симээччи. Болот Боотур
Эбиэт саҕана биир тииҥ омурдугар тэллэйи ыга симинэн баран, уйатын таһыгар утуктуу олороругар сыба хааман тиийдим. Я. Семёнов
3. Биирдэ омурдан ыларга сөптөөх уу (убаҕас). ☉ Количество жидкости, помещающееся во рту, глоток (часто употр. для обозначения малого количества какой-л. жидкости)
Сир анныттан фонтанныы тэбэ турар минеральнай источнигы көрөн, биирдии омурт ууну истибит. «ХС»
♦ Омурдун абырахтыыр көр абырахтаа
Ону сорохтор буоллаҕына көннөрөн, кини омуннаабат, көннөрү омурдун эрэ абырахтыырын таптыыр дииллэр. Н. Заболоцкай
«Эн омурдугун абырахтаммыккын мин билэбиэн?» — диэт оҕонньор оннугар олорон, бытыгын хоруммутунан барда. М. Доҕордуурап. Омурдун муҥунан уоп — иҥсэлээхтик улахан-улаханнык уобан аһаа. ☉ Уплетать за обе щёки. Омурдун муҥунан уоба олордо
◊ Омурт куолаҕа — иэдэс этин уонна тиис икки ардыгар баар ас хаһаанар хаа арда (хол., моҕотойго, көтөрдөргө). ☉ Прищёчные мешки (у животных, птиц). Ынах омурда бот. — от көрүҥүн аата. ☉ Молодило
Сүөһү иитиитэ сүрүн дьарыктаах дьон тулалаан турар эйгэни тыынар тыыннаахха сыһыаран, сүөһүнэн, кыылынан уобарастаан, олорго маарынната көрөн өйдүүллэр. Дьэ сити иһин биһиэхэ бааллар: баттах от, бөрө атаҕа, …… ынах омурда, ыт тыла. Өссө да элбэх. Багдарыын Сүлбэ
ср. туркм. овурт ‘рот, полость рта; глоток’, бараб. аурт ‘защёчный мешок’