с. кылабыыһа, киһи уҥуоҕа.

даҕ. Санаа түһүүлээх, санаарҕабыллаах, курус. ☉ Испытывающий или наводящий уныние, печаль и грусть
Кылабыыһа… Тыа быыһа, Күн уота Күлүккэ саһар. Хайдах эрэ барыта Хараастыгас, суоһар! И. Федосеев

харабыллаа диэнтэн холб. туһ. Кылабыыһа харабыла оҕонньору булан, айаҕым иһин киһи уҥуоҕун харабылласпытым. Эрилик Эристиин
Эмиэ кини дьаһалынан Василий Витимтэн Өлүөхүмэҕэ дылы аны буостаны харабыллаһан барсыбыта. Ойуку

многокр. от сүүр = прям., перен. бегать; онно-манна сүүрэкэлээтэ он бегал туда-сюда; пианист тарбахтара кылабыыһа устун имигэстик сүүрэкэлииллэр пальцы пианиста быстро бегают по клавишам; сүүрэкэлиир харахтардаах с бегающими глазами.

кистээ I диэнтэн бэй., атын
туһ. Кистэнэн сылдьыбыт өстөөхтөр …… күрээбиттэр. Амма Аччыгыйа
Аҕабыыт [Өлүөскэҕэ] аара хайдах кистэнэн айанныырын, байыаннай сэкириэти хайдах кичэллээхтик тутарын …… ыйан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Саха литературатын аҕата А.Е. Кулаковскай …… көмүс уҥуоҕа Москва куорат Даниловскай кылабыыһатыгар кистэммитэ. «Чолбон»

I
кыбыгыраа I диэнтэн дьаһ
туһ. Елена Титовна түргэнтүргэнник саҥаран кыбыгыратар. И. Сысолятин
Эмискэ кыптыыйы кыбыгыратар тыаска маарынныыр туох эрэ чыбыгырыы түстэ. Эргиллэн көрбүтүм — моҕотой эбит. В. Арсеньев (тылб.)
II
кыбыгыраа II диэнтэн дьаһ
туһ. Хамбаайын дьэргэлгэн эрэһэ кыраабылынан бурдугу сабыта охсон биэртин чаҕылҕан курдук дьиримниир хотуура быһан кыбыгыратан иһэр. М. Доҕордуурап
Тарбахтара имигэс кылабыыһалары тиийэр-тиийбэт таарыйаллар, түргэнник кыбыгыратан үөһэттэн аллара сүүрэллэр. Н. Островскай (тылб.)

1. үмүрүй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Үтүө алар Үрдүк тыата Үмүрүҥнүүр Үлүгэрдээх тыала түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Буруу ол өлбүт мас кылабыыһатын чугаһынан чөҥөрүйэ, бүүрүктэрэ үмүрүҥнүү, тула кулахачыйа сытар. Н. Заболоцкай
   Уһун синньигэс ходуһа хойуу ото ортотунан томтойон, саһыл көхсүн түүтүн курдук, хараҥара халылдьыйар, мөлбөһүйэ үмүрүҥнүүр. А. Фёдоров
2. Кыратык чорбоччу соҕус сэгэйэн баран ибигириир курдук хамсаа (уоһу этэргэ). ☉ Разомкнувшись, чуть выдаться вперёд и подрагивать (о губах человека)
   Кулуба ылгын кыыһа Көмүс кинилэр аймах кыр өстөөхтөрө турарын көрөөт курус гынна, чараас уоһа үмүрүҥнээтэ. И. Гоголев
   Эльвира Ыларов …… уоһа хайдах үмүрүҥнүүрүн, хааһа тоҕо түрдэстэн, тэнийэн ылаттыырын сиһилии көрөр. Р. Баҕатаайыскай
   Сиидэр күлээри уоһа үмүрүҥнээбитин кистээн, түҥнэри хайыста. П. Аввакумов

аат. Туох эмэ соһуччу иэдээн, алдьархай, куһаҕан буолуута; быстахха өлүү. ☉ Несчастье, несчастный случай; неожиданная смерть
Муҥ булсуспатын, Сор солбонуппатын, Алдьархай ааҥнаабатын, Былаҕай былааспатын! Өксөкүлээх Өлөксөй. Ньургун Боотур …… Туйаарыма Куо барахсаны, былаҕайтан быыһаан ылан …… Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолаҥҥа туттарда. Болот Боотур
Былаҕай былдьаабакка …… Өлүү үтүрүйбэккэ, Алдьархай ааҥнаабакка, эҥинэ чуумпутук эриэккэс бэйэлээхтик Айыллан үөскээн олордохторо. П. Ядрихинскай
♦ Былаҕайга былдьатта (былдьанна) — соһуччу, эмискэччи (хол., оһоллонон, дэҥнэнэн) өллө. ☉ Быть застигнутым неожиданной трагической смертью
Оҕонньор эрэйдээх сүөһүлэрин былаҕайга былдьатан, баҕар, түүнү быһа хараҕын симмэтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
Кылабыыһаҕа күөгэйэр күнүгэр быстах суолга былаҕайга былдьаппыт эдэр киһини дириҥ ииҥҥэ түһэрэн эрэллэрэ. П. Аввакумов
«Былаҕайга былдьата сыстыҥ дии. Ганя уол түбэһэ кэлэн эйиэхэ күный буолла эбээт», — диэн аҕам аттыбар олорон кэпсээбитэ. Тулхадыйбат д.

I
мэҥэ таас — былыргы суруктаах таас. ☉ К амен ь с др евни ми письменами
Былыргы сахалар, өссө ордук кинилэр өбүгэлэрэ, үйэлээҕи үйэтитэр буоллахтарына, мэҥэ тааска кубулутар эбиттэр. К. Уткин
Мэҥэ таастар тиэкистэрин элбэх учуонай араас өрүттээхтик сиһилии чинчийбитэ. «ХС»
др.-тюрк. беҥгү таш
II
аат.
1. эргэр. Мастан оҥоһуллубут киһи уҥуоҕа. ☉ Надмогильный деревянный памятник
Өлбүт киһиэхэ мас уҥуох туталлар. Ол аата м э ҥ э ди э н. СТ С
Киһи мэҥэтин эргийдибит. «ХС»
2. түөлбэ. Киһи уҥуоҕа, кылабыыһа. ☉ Могила, кладбище
Манна мэҥэ баар, онтон куттанар этибит.  Өтөр мэҥэлэрин кириэстэрэ баара. КЕИ С-ВДЗ
ср. др.-тюрк. беҥү, беҥгү ‘вечный; памятник’
III
даҕ. Муҥура биллибэт, киэҥ; үрдээн бара турар. ☉ Бескрайний, необъятный; устремлённый ввысь
Бэдэр бэргэһэтэ мэкчиргэ буолан Мэҥэ халлааҥҥа көттө. С. Данилов
1 9 3 7 с ы ллаах ха В.П. Чкалов АНТ-25 сөмөлүөтэ мэҥэ куйаарга көтөн кылбайан тахсыбыта. Багдарыын Сүлбэ
Дойдум хайа туһунан Туруон сөбүн билээри, Кытылыгар киирэммин Кыҥастаһа сатыыбын — Мэҥэ далай муннаран Мэндэһийэ мэлдьэһэр. А. Николаев
◊ Үрдүк мэҥэ халлаан поэт. — муҥура биллибэт, үрдүк (халлааны хоһуйан этии). ☉ Бескрайнее небо
Сөмөлүөт үрдүк мэҥэ халлааҥҥа кө төн кы лбайан тахсыбыта. Болот Боотур
Хотойдор тугу да билбэтэх-көрбөтөх к у р д у к үрдүк мэҥэ халлааҥҥа аргыый аҕай элиэтии, эргийэ сылдьаллара. И. Федосеев
Үрдүк мэҥэ халлаан итиинэн илгийэн, ардаҕынан аргылаан уруйдаатаҕына …… өҥ сайын үтүөтэ буолар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. меҥи ‘вечный’, меҥү ‘вечность, вечный’, уйг. меҥгү, каракалп. мэҥги, тат. меҥге ‘вечный’
IV
даҕ. Кытарах, төрөөбөт (биэни этэргэ). ☉ Яловая, бесплодная (о кобыле)
Мэҥэ биэ. ПЭК СЯЯ

1. туохт. Тугу эмэ тутаары, харбаан ылаары илиигин эбэтэр тыҥырахтаргын саратан чугаһат. ☉ Вытягивать руку или лапу с растопыренными когтями к кому-чему-л. с намерением схватить
   Одун биис оҕонньор, Дьылҕа тойон оҕонньор — Аҕыс кырыылаах, түөрт уһуктаах Ньэҥкир таас остуолбаны Үөһээ биистэрэ Уон сарбайар тарбахтарынан Куду харбыахтара диэн, Ону миигин маныырга оҥорбуттара. Ньургун Боотур
   Куп-кугас өҥнөөх хагдаҥ эһэ субу сарбайбытынан кэлэн үрдүгэр түһэн эрэрэ үһү. Н. Заболоцкай
   [Сотто эмээхсин] албыннаһа таарыйа ымайан күлбүтэ буола-буола, илии тутуһа сарбайбытынан барда. Эрилик Эристиин
2. дьүһ. туохт. суолт. Уһун, улахан буолан ыраахха диэри уунан турар курдук көһүн (хол., мас лабаатын, сэбирдэҕи этэргэ). ☉ Быть раскидистым, разлапистым, широким (напр., о ветвях, листьях)
   [Кылабыыһаҕа бааллар] улахан сарбайбыт сулустаах сэрии иннинээҕи пааматынньыктар, көмүс, алтан кириэстээх былыргы көмүүлэр. Далан
   Хара тыа саһарбыт киистэтин Сахсыйан анныгар тэлгээтэ, Сарбайбыт сыгынньах лабаатын Сиккиэр тыал хачайдыы бигээтэ. Г. Данилов. [Истии от] — суон көҥдөй умнастаах, улахан сарбайбыт сэбирдэхтээх икки сыллаах от үүнээйи. МАА ССКОЭҮү
   ср. алт. сарбай ‘разветвляться, растопыриваться’, монг. сарвайх ‘протягиваться; растопыриваться; напрягаться’, бур. һарбайха ‘оттопыриваться’