түүлэс диэнтэн хай
аата. Табаарыстар, өр сылга дуогабардаһан сири түүлэһии ууратыллыбыта. И. Гоголев
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай. Сир иһин төлөбүр сир нолуога уонна арендалаһыы (түүлэһии) иһин төлөбүр курдук олохтонор. «Саха с.»

I
1. аат.
1. Быһар, охсор тэрил биитин, уһугун тахсыыта, сытыы кырыыта. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Киргиэлэй хататын ылан, быһаҕын сытыылаан, түргэн-түргэнник сотуолаата, быһаҕын кылаанын эрбэҕинэн бигээн көрдө. И. Никифоров
[Мичээр] хотуурун кылаанын тарбаҕын төбөтүнэн бигээн көрдө. В. Тарабукин
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, күүрээн; уох. ☉ Душевный подъем; горячность, пыл
[Маарыйа:] [Бассабыыктар] өр барыахтара суоҕа. Таҥара кинилэр өргөс кылааннарын сарбыйара чугаһаан, ыган турар. А. Софронов
Иннокентий Тускаев …… ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр этэ буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх курдук хорсуннук туттара. Эрилик Эристиин
Өйдөтүүлээх үлэ нуктаан, Өрөбөлүүссүөннэй кылаан сыппаан, Илиилэрин аллара ыһыктыбыттар. С. Васильев
3. көсп., үрд. Туох эмэ үрдүкү чыпчаала, өрөгөйө. ☉ Пик, вершина, острие
Аһыыбыт-абабыт кылаанын кэккэбит иһигэр кистээммит, харахпыт ууларын саһыаран, уордаахтык хардыылаан испиппит. Эллэй
Тыл көмүһэ, тыл кылаана, Тыл сүмэтэ буоллаҕа. В. Сивцев
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Ордук сытыы кырыылаах, уһуктаах. ☉ Острый, заточенный
Кытаанаҕы кыайар, хоччоххойу хотор Кылаан уһуктаах бу кыра таас, Күндүл күн толбонунан күлэ сытар Күлүмнүүр өҥнөөх бу хара таас. И. Эртюков
Икки тииҥ мастан маска кынаттаах курдук кыырайа көтөллөр, эккирэтиһэн, бэс кылаан чыпчаалыгар бииргэ баар буолаллар. И. Сосин
Киһи сүгэни ылан эргим-ургум тутан көрбүт, тарбаҕынан сүгэ кылаан биитин бигээбит, арааһа, сөбүлээбит. ҮҮА
2. көсп. Сытыытынан-хотуутунан, хорсунунан баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший из лучших, отборный
Уол оҕо ньургуйар ньургуна, Уон кырыы кыттыспыт кылаана, Киһиттэн килбиэннээх кэрэтэ Килбэчис гыммыта баар этэ! Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
Били Быыпсай оҕонньор дии. Ыскылаат харабыллыыбын диир. Дьэ эр кылаана, кырдьыбатын, кыанарын! М. Тимофеев
3. көсп. Төрүт, тутаах, сүрүн суолталаах. ☉ Имеющий важное значение, основной, главный
Поэт айымньытын биир кылаан чыпчаала — «Нуучча сиригэр ким үчүгэйдик олороруй» диэн поэма. Софр. Данилов
Биир кылаан кыһалҕалара — кинигэ тиийбэт эбит. С. Руфов
Ыһыах педагогиката, оһуокай педагогиката — саха норуотун педагогикатын кылаан чыпчааллара. К. Уткин
ср. тюрк. гылав ‘лезвие, острие; верхний слой дынной мякоти’, кирг. кылоо ‘отточенный край режущего предмета’
II
аат. Түүлээх кыыл ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун түүтэ. ☉ Длинный жесткий волос в шерсти животного, ость
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров
[Сылгы] нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх буоллаҕына күөх бороҥ дэнэр. Сылгыһыт с. Хара тыаҕа сылдьар сонордьуттар кэпсээннэринэн, күн-дьыл хойутаан тииҥ кыайан сиппэтэх, киис кылаан аспатах. «Кыым»
△ Бурдук куолаһыгар, сорох атын отторго туораахтарын төрдүттэн үүнэр кытаанах уһун салаалар, кылыс. ☉ Тонкий длинный отросток на колосе у злаков, трав, ость. Бурдук куолаһын кылаана
♦ Иннэ кылаанын саҕа — бэрт кыра, дуона суох, быыкаайык. ☉ Ничтожный, совершенно незначительный, мизерный, с булавочную головку
Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
Үс сыл иитиэхтээбит таллан хотойун көрбүтэ, доҕоор, тупсуу бөҕөнү тупсубут …… үс бүгүйэх тостубут сиһэ иннэ кылаанын саҕа энчитэ суох гына көнөн хаалбыт. Д. Апросимов
Иннэ кылаанын саҕаны Эрэйдэммэтэр даҕаны Күөх үүнүүнү кэбийээччи, Көдьүүстээҕи көҕүтээччи [түүлээх үөн]. В. Чиряев. Кылаана да кыларыйбат — букатын туох да буолбат, хотторбот. ☉ Быть неуязвимым
Хаартаҕа көр эрэ. Днепр уҥуор эн лоп курдук сэттэҕэ тиийэр сириҥ бу баар. Сылбырҕа бөлөх итиннэ диэри кылаана да кыларыйан көрбөккө тиийиэхтээх. К. Симонов (тылб.)
◊ Кылаан түҥэтик (үллэһик) эргэр. — оттонор сири үүнүүтүнэн көрөн үллэрии. ☉ Уравнительное (по степени травостоя) распределение сенокосных угодий
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга, булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай
Сирдэрэ үүнүүтэ суох буолан сутуур кутталламмыттарга оттонор үүнүүлээх ходуһаны тиксэрэр кылаан түҥэтиги тэрийиигэ улахан үлэни ыытара. ЯНС ДьДьТ

аат.
1. Сүөһү, сылгы киирбэтин диэн, уһун сиэрдийэ мастаах бүтэй тутуу (икки миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх мас тоһоҕолору кэккэлэһиннэри утарыта анньаллар, сигэлииллэр уонна онно кыбыта уһун сиэрдийэни уураллар). ☉ Изгородь (вокруг стога, покоса, пашни и т. п.)
Күрүөтээҕэр намыһах, аттааҕар күүстээх баар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Тэмэлдьигэн [киһи аата] бурдук күрүөтүгэр өйөнөн, көрөн турда. А. Софронов
Чэйдии олорооччуларга кыараҕас харахтаах, даба ырбаахылаах хатыҥыр дьахтар күрүө быыһынан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сарсыарда эрдэ, бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
2. Сүөһүнү, сылгыны быстах кэмҥэ тутар, хаайар бүтэй: бүтэйдэммит сир; дал. ☉ Загон для временного содержания скота, лошадей; огороженное место
Хардааччы, хотон кэннинэн, дал күрүөлэрин кэрийэ сыбдыйан, саамай уһук кыбыы кэннигэр аһыы турар, маарыын миинэн кэлбит атыгар тиийдэ. С. Никифоров
Манчаары оҕо чугас ыалыттан сыарҕа уларсан, Чоочо оҕонньордооххо баран, оҕуһун күрүөҕэ уган баран, дьиэҕэ киирэн ортоку ороҥҥо олорбут. МНН
[Табалар] Күрүөттэн куотаары, Көҥүлгэ көтөөрү, Үрүҥ күн сырдыгын Тиһэҕин көрөөрү, Аалыҥнаан, айманан өрүтэ көтөллөр. В. Лебедев (тылб.)
3. Киһи уҥуоҕун аҕыраадата. ☉ Могильная ограда
Сэбиэт үлэһиттэрэ эмээхсин уҥуоҕун күрүөтүн иһиттэн көмүстээх-түүлээхтээх дьааһыктары хостоон эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Маппыр аҕабыыттаах ийэбит сытар тимир күрүөтүн иһигэр ыскамыайкаҕа олороро. Л. Попов
4. эргэр. Үллэһиккэ тиксэр өлүү ходуһа (ортотунан үс сүүс-түөрт сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, который давал в среднем тристачетыреста якутских копен, или приблизительно девятьсот-тысяча двести пудов сена
Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Семен Степанович Егоровтар диэн баай ыал кыыһын кэргэннэнэн, биир күрүө сирдэнэр, отучча сүөһүлэнэр. Эрчимэн
Бу хочо, уон алта күрүөлээх сир бүтүннүүтэ Никифоров кинээс өлбүгэтэ. М. Доҕордуурап
♦ Күрүө (сыыр) намыһахтыы — кыра мөлтөх киһини сэнээн, атаҕастаан (кэлтэччи буруйдаа, үөх). ☉ Пренебрегая кем-л., унижая маленького беззащитного человека (валить всю вину, набрасываться на него; ср. на бедного Макара все шишки летят). Таһырдьа Тээллэрис саҥата ньамаланна: «Күрүө намыһахтыы барытыгар мин буруйдаах буолан истэҕим!» И. Гоголев
[Сүөкүлэ:] Тиитэбис хотуна бөһүөлэги биир гына кэрийэн кэҕилдьийэ-кэҕилдьийэ, күрүө намыһахтыы, миигин холуннаран хобусиби тарҕаппыт. И. Семенов. [Тойон] былаас уларыйыаҕыттан мунньа сылдьыбыт уоҕа-кылына, абата-сабата сөптөөх сылтаҕы булан биирдэ тоҕо барда уонна күрүө намыһахтыы Чиэнэ үрдүнэн көттө. И. Данилов. Күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит — манабыла суоҕунан туһанан, атын киһи үбүн-аһын бэйэҥ тускар туһан. ☉ Злоупотреблять чужим добром, пользуясь отсутствием контроля (букв. напал на сено без изгороди).
◊ Боотулу күрүө — сиргэ утарыта уонна кириэстии саайыллыбыт икки мас тоһоҕолорго уһун сиэрдийэ ууруллар бүтэйэ. ☉ Ограда из кольев, вбитых в землю крест-накрест, на которые кладутся поперечины
Былыргы дьадаҥы ыал икки мас боотулу күрүөтэ. Амма Аччыгыйа. Күрүө дьаҕыл — үрүҥ саалыр (ат). ☉ Бело-буланый (конь). Күрүө кэрэмэс — сорох сирдэринэн кыралаан туртайбыт (бытык). ☉ Черная с проседью (борода)
Бу киһи …… өрүскэ дьахтар икки түнэ үтүлүгүн курдук көбүөлээх уостаах, ол үрдүнэн буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I. Остуолба күрүө көр үүт күрүө. Сылбах күрүө — сиргэ таах сытар араас маһы хомуйан оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из валежника
[Чүөчээски] аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон. Тыын күрүө эргэр. — огдообо дьахталларга уонна дьадаҥы дьоҥҥо тиксэр, мөлтөх үүнүүлээх, кыра кээмэйдээх оттуур өлүү ходуһа. ☉ Очень маленький сенокосный участок с низкой урожайностью, отводимый вдовам и беднякам. Укаас күрүө эргэр. — ыстаарысталарга уонна быыбарданар дуоһунастаах дьоҥҥо сулууспаларын иһин бэриллэр оттуур ходуһа сир (оҕото суох киһи өллөҕүнэ, кини сириттэн бэриллэр). ☉ Сенокосный участок, который отводился старостам и другим выборным должностным лицам за службу (передается из земель, оставшихся после смерти бездетного человека)
Кинилэр [баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны «укаас күрүө» эбэтэр «тоһоҕо күрүө» диэни ылаллара. И. Аргунов. Үүт күрүө — сиэрдийэ угуллар анал дьөлөҕөстөөх баҕаналаах күрүө. ☉ Изгородь на столбах с отверстиями для жердей
[Туйаарыма Куо] Үс үүт күрүөнү Үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах. П. Ойуунускай
Таратаайканан Кыынньар [киһи аата] икки уола өрө харбатан, үүт күрүөҕэ хорута түһэллэр. А. Федоров. Киэҥ күрүө икки уһун эркинин үс мастаах үүт күрүө оҥорон баран, икки өттүн иин аан оҥоруохха сөп. «ХС». Хары күрүө эргэр. — баайдарга уонна аҕа ууһун тойотторугар өлүү сирдэрин таһынан эбии бэриллэр оттуур ходуһа сир (нэһилиэктэриттэн өр тэйэ сылдьыбыт уонна түһээни, тардыыны кыайан төлөөбөт дьадаҥы дьон сирдэриттэн бэриллэрэ). ☉ Сверхнадельный сенокосный участок, которым пользовались богачи и родоначальники (обычно это участки, принадлежавшие тем, кто отсутствовал долгое время в своем наслеге, или беднякам, неспособным платить подати и повинности).
ср. п.-монг. күрийэ ‘забор, ограда’