ж. 1. (наём) түүлээһин, түүлэһии (земли); куортамнааһын, куортамнаһыы (дома); эттээһин, эттэһии (рабочего скота); 2. (плата) түү (за землю); куортам (за дом); эт (за рабочий скот).

несов. что түүлээ. ,

сов. түүлээ, өҥҥүн сүтэр.

I
1. аат.
1. Быһар, охсор тэрил биитин, уһугун тахсыыта, сытыы кырыыта. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Киргиэлэй хататын ылан, быһаҕын сытыылаан, түргэн-түргэнник сотуолаата, быһаҕын кылаанын эрбэҕинэн бигээн көрдө. И. Никифоров
[Мичээр] хотуурун кылаанын тарбаҕын төбөтүнэн бигээн көрдө. В. Тарабукин
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, күүрээн; уох. ☉ Душевный подъем; горячность, пыл
[Маарыйа:] [Бассабыыктар] өр барыахтара суоҕа. Таҥара кинилэр өргөс кылааннарын сарбыйара чугаһаан, ыган турар. А. Софронов
Иннокентий Тускаев …… ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр этэ буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх курдук хорсуннук туттара. Эрилик Эристиин
Өйдөтүүлээх үлэ нуктаан, Өрөбөлүүссүөннэй кылаан сыппаан, Илиилэрин аллара ыһыктыбыттар. С. Васильев
3. көсп., үрд. Туох эмэ үрдүкү чыпчаала, өрөгөйө. ☉ Пик, вершина, острие
Аһыыбыт-абабыт кылаанын кэккэбит иһигэр кистээммит, харахпыт ууларын саһыаран, уордаахтык хардыылаан испиппит. Эллэй
Тыл көмүһэ, тыл кылаана, Тыл сүмэтэ буоллаҕа. В. Сивцев
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Ордук сытыы кырыылаах, уһуктаах. ☉ Острый, заточенный
Кытаанаҕы кыайар, хоччоххойу хотор Кылаан уһуктаах бу кыра таас, Күндүл күн толбонунан күлэ сытар Күлүмнүүр өҥнөөх бу хара таас. И. Эртюков
Икки тииҥ мастан маска кынаттаах курдук кыырайа көтөллөр, эккирэтиһэн, бэс кылаан чыпчаалыгар бииргэ баар буолаллар. И. Сосин
Киһи сүгэни ылан эргим-ургум тутан көрбүт, тарбаҕынан сүгэ кылаан биитин бигээбит, арааһа, сөбүлээбит. ҮҮА
2. көсп. Сытыытынан-хотуутунан, хорсунунан баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший из лучших, отборный
Уол оҕо ньургуйар ньургуна, Уон кырыы кыттыспыт кылаана, Киһиттэн килбиэннээх кэрэтэ Килбэчис гыммыта баар этэ! Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
Били Быыпсай оҕонньор дии. Ыскылаат харабыллыыбын диир. Дьэ эр кылаана, кырдьыбатын, кыанарын! М. Тимофеев
3. көсп. Төрүт, тутаах, сүрүн суолталаах. ☉ Имеющий важное значение, основной, главный
Поэт айымньытын биир кылаан чыпчаала — «Нуучча сиригэр ким үчүгэйдик олороруй» диэн поэма. Софр. Данилов
Биир кылаан кыһалҕалара — кинигэ тиийбэт эбит. С. Руфов
Ыһыах педагогиката, оһуокай педагогиката — саха норуотун педагогикатын кылаан чыпчааллара. К. Уткин
ср. тюрк. гылав ‘лезвие, острие; верхний слой дынной мякоти’, кирг. кылоо ‘отточенный край режущего предмета’
II
аат. Түүлээх кыыл ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун түүтэ. ☉ Длинный жесткий волос в шерсти животного, ость
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров
[Сылгы] нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх буоллаҕына күөх бороҥ дэнэр. Сылгыһыт с. Хара тыаҕа сылдьар сонордьуттар кэпсээннэринэн, күн-дьыл хойутаан тииҥ кыайан сиппэтэх, киис кылаан аспатах. «Кыым»
△ Бурдук куолаһыгар, сорох атын отторго туораахтарын төрдүттэн үүнэр кытаанах уһун салаалар, кылыс. ☉ Тонкий длинный отросток на колосе у злаков, трав, ость. Бурдук куолаһын кылаана
♦ Иннэ кылаанын саҕа — бэрт кыра, дуона суох, быыкаайык. ☉ Ничтожный, совершенно незначительный, мизерный, с булавочную головку
Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
Үс сыл иитиэхтээбит таллан хотойун көрбүтэ, доҕоор, тупсуу бөҕөнү тупсубут …… үс бүгүйэх тостубут сиһэ иннэ кылаанын саҕа энчитэ суох гына көнөн хаалбыт. Д. Апросимов
Иннэ кылаанын саҕаны Эрэйдэммэтэр даҕаны Күөх үүнүүнү кэбийээччи, Көдьүүстээҕи көҕүтээччи [түүлээх үөн]. В. Чиряев. Кылаана да кыларыйбат — букатын туох да буолбат, хотторбот. ☉ Быть неуязвимым
Хаартаҕа көр эрэ. Днепр уҥуор эн лоп курдук сэттэҕэ тиийэр сириҥ бу баар. Сылбырҕа бөлөх итиннэ диэри кылаана да кыларыйан көрбөккө тиийиэхтээх. К. Симонов (тылб.)
◊ Кылаан түҥэтик (үллэһик) эргэр. — оттонор сири үүнүүтүнэн көрөн үллэрии. ☉ Уравнительное (по степени травостоя) распределение сенокосных угодий
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга, булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай
Сирдэрэ үүнүүтэ суох буолан сутуур кутталламмыттарга оттонор үүнүүлээх ходуһаны тиксэрэр кылаан түҥэтиги тэрийиигэ улахан үлэни ыытара. ЯНС ДьДьТ

сов. и несов. что түүлэс (землю); куортамнас (дом); эттэс (рабочий скот).

нареч. уст., обл. ангарга; работать исполу аҥарга үлэлээ; арендовать землю исполу сири аҥарга түүлэс.

I и. д. от түүлээ= I линька.
II и. д. от түүлээ = II сдача в аренду покосного участка.

несов. 1. түүлээ, кубарый, кубарыйан хаал; платье слиняло былааччыйа кубарыйан хаалбыт; 2. (о животных) түүлээ, түүгүн түһэр; шерсть у собаки слиняла ыт түүтүн түүлээбит.

сов. 1. (поблёкнуть) кубарый; 2. түүлээ (о животных); саар (о птицах).

прил. түүлүүр; ворсовальная машина түүлүүр массыына.