туохт. Томторукта кэтэрт. ☉ Надевать намордник
Сомоҕолоо устар ууну, Томторуктаа торҕон ыты. С. Данилов
Туоһу баайан, томторуктаан ыыппыт Торбуйах түөкүн ийэтин эмэр. Эллэй
Буруо ааспытын кэннэ үсүһүн киирэн бастакы кыылы [эһэни] томторуктаан баран, соһон таһаардылар. Н. Босиков

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аһый диэнтэн хай
аата. Иккиһин-үсүһүн аахтылар: барыта оннук [Лэглээрдэр оттуур сирдэриттэн мэлийбиттэр]. Абаланыы, аһыйыы буолла. Амма Аччыгыйа
Болугур сиригэр кэлэннэр Хаанньаны биэлэйдэр туппуттар. Кинини Арыыга илдьэннэр, Быһыыта өлөрбүт курдуктар, Таайтаран эппит үрдүнэн Соһуйуу, аһыйыы элбээтэ. Эрилик Эристиин
Улуу сирдьити сүтэрии киһи тылынан кыайан эппэт дириҥ аһыйыыта этэ. «ББ»

1. ас диэнтэн хай. аата. Онтон [оту] үсүһүн анньыытыгар атырдьаҕа туохтан эрэ иҥнэн хаалла. Н. Заболоцкай
   Хата, бу да сырыыга анньыы күүһүнэн эмиэ кэннинэн таҕыста. П. Егоров
   Өкүүчэ хаһан эмэ мааныга эрэ таҥнар сүүтүк-сүүтүк тэһитэ анньыы ойуулаах маҥан сиидэс ырбаахытын кэтэн кэллэ. С. Никифоров
2. аат. Ойбон алларарга, мууһу көйөргө аналлаах уһун укка олордуллар сытыы уһуктаах тимир. ☉ Пешня´ (вид лома)
   Сэттэ киһи биир анньыыны аҕала барбыттарыгар дылы (өс хоһ.). Бөдөҥ үөттэр улаҕаларыттан дьон саҥата, анньыы тыаһа иһиллэр эбит. Амма Аччыгыйа
   [Чоку ойуун уолаттара] алларар анньыы ылбатахтар, дьиэлэригэр хаалбыт. Суорун Омоллоон
   Таба үктэннэҕин, хаамтаҕын ахсын атаҕын тыаһа сытыы анньыы тыаһын курдук чып-чыбырҕас. Н. Тарабукин (тылб.)
   ср. тюрк. санчхы ‘гарпун, острога’

сыһ.
1. Тамаҕыҥ хаппыт, утаппыт курдук. ☉ Словно желая утолить жажду
Киһим иккис ыстакаанын куттубута, утаппыттыы биирдэ хантаппыта, үсүһүн толоруммута. Н. Якутскай
Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт, эбии курааннаан иһэр. М. Доҕордуурап
Сааскы сарсыарда, эчи, үчүгэйин, ыраас салгыны утаппыттыы эҕирийтэлээн ыллым. «Кыым»
2. көсп. Умсугуйан туран, үлүһүйбүттүү (тугу эмэ гын). ☉ С пристрастием, с азартом, увлечённо (делать что-л.)
Утаппыттыы, тартаран ааҕан-сурунан эрдэҕинэ, көрүдүөргэ атах тыаһа иһилиннэ. Р. Баҕатаайыскай
Олус өр сөптөөх дьарыкка тиксибэккэ улугура сыспыт кыайыгас-хотугас илиитэ, дьэ уһукта быһыытыйан, Дабыыт үлэҕэ утаппыттыы умса-төннө түстэ. И. Никифоров
Дуся билиэн-көрүөн баҕата улам улаатан, бу музей-куорат бары дьиктилэрин утаппыттыы иҥэринэр буолбута. ПНИ АДХ

сыһыан холб.
1. Этиллэр санаа оннук буолуохтааҕа толору өйдөнөрүн, саарбаҕа, мөккүөрэ суоҕун көрдөрөр. ☉ Выражает, что высказываемая мысль является вполне понятной, само собой разумеющейся
Манна Панас, биллэн турар, эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Эрчиллиилээх сүрэх, биллэн турар, ханнык баҕарар ыарахаттары чэпчэкитик тулуйар. Г. Угаров
Микиитэ эмиэ, биллэн турар, сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эр бэрдэ киһи курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Этэр санаа уопсай биллэригэр сигэнии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок ссылки на общеизвестность высказываемой мысли
Биллэн турар, былаан — сокуон. «ХС»
Биллэн турар, поэзия — искусство биир саамай баараҕай салаата. «ХС»
3. Бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок утверждения
Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьоннор бааллар. С. Никифоров
Биллэн турар, биһиги итинэн уоскуйуохпутун сатаммат. «Кыым»
4. Эмоциональнай бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоционального утверждения
Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй? П. Ойуунускай
Биллэн турар, ким норуоту көмүскүөй, мин уолаттарым курдук, эр бэртэрэ көмүскээбэтэхтэринэ! Ч. Айтматов (тылб.)

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

туохт.
1. Улаханнык ытаа, сарылаа (кыһыл оҕо туһунан). ☉ Сильно кричать, плакать (о грудном ребенке)
Тэрэнтэй суорҕаҥҥа сууламмыт, ытаан бэбээрэр кыһыл оҕону көтөхпүтүнэн, көлүллэн бэлэм турар хара ат сыарҕатыгар олоро охсоот, дьиэтин диэки куйаардыбыт. Л. Попов
Арай үтүлүктээх бэргэһэбин устуом икки ардыгар кыһыл оҕо саҥата бэбээрэ түстэ. В. Ойуурускай
Маарыйа суорҕаҥҥа сууламмыт ытаан бэбээрэр быыкаайык оҕотун санаата. «ХС»
2. Тохтобула суох улаханнык саҥар (курупааскы, мэкчиргэ о. д. а. тустарынан). ☉ Громко и непрерывно издавать звуки «бэ-бэ» (о куропатках, совах и т. д.)
Кини чугаһаан истэҕин аайы, курупааскылар бэбээрэ күлбүтүнэн, өрө көтөн тахсан истилэр. Амма Аччыгыйа
Тыа саҕатыгар хабдьы баҕадьы, этиһэн эрэр тыллаах дьахтар курдук, өрүскэлэспиттии бэбээрэр. Софр. Данилов
Сытарбытын аҕай кытта, хайа үрдүгэр мэкчиргэ бэбээрбитэ. Сотору соҕус иккиһин бэбээрбитэ. Онтон үсүһүн. Н. Якутскай
3. көсп. Күүскэ уһуннук гудуоктаа (хол., массыына гудуогунан). ☉ Сильно и долго гудеть (напр., о сигнале автомашины)
Бастаан үлэҕэ барааччы сатыы дьон айдааннара намырыйыыта автомобиллар мотуордара биигинэстилэр, гудуоктара тиэтэйэн бэбээрдилэр. Софр. Данилов
Бириэмэм миэнэ бүттэ быһыылаах, барар массыынам ыҥыран бэбээрдэ. М. Тимофеев

туохт.
1. Ыалдьан, уолуйан эбэтэр наһаа долгуйан, хамсаабат, саҥарбат буола туймаар, дөйбүт курдук буол. ☉ Оцепенеть, застыть от чрезмерного волнения, растерянности; терять сознание (вследствие болезни)
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Сиидэрэп уолуйан, далбааран көрөн турда. Күндэ
[Кыыс] мэктиэтигэр далбаара таалан, алдьархайдаах ыарыыттан түөһүн харбанаат, уҥан налыс гынна. Д. Апросимов
Үсүһүн агдабар таптаран, Далбааран, кумахха суулбутум. С. Васильев
[Ийэм] моонньубуттан ыга тардан кууспута, санныбар хам сыстыбыта уонна далбааран турбута. «ХС»
2. көсп. Аа-дьуо устар курдук көт, наҕыллык уһун. ☉ Лететь, плыть неторопливо, плавно
[Тэмэлдьигэннэр] хайдах эрэ билиҥҥи лайнердар курдук улуутук, дарханнык далбаара дайаллар. «Кыым»
3. көсп. Им-дьим буол, чуумпур (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
От-мас барыта тугу эрэ кэтэспит, иһиллээбит курдук далбаарбыт. Н. Якутскай
Айылҕа күнүс үөрбүтэ-көппүтэ мөлтөөн, нухарыйбыттыы далбаарда. Кэпсээннэр

туохт.
1. Тыын сиргин таптарбакка буулдьаны курдары аһар (тута өлбөт гына). ☉ Быть пробитым пулей насквозь, навылет (но не смертельно)
Буутун этин көҥдөйдөппүт. Туруга үчүгэй. С. Никифоров
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Өстөөх аптамаатын буулдьата хаҥас эмиийин үөһэ өттүнэн түһэн баран, саннын лаппаакытын ортотунан дьөлө көтөн тахсыбыт. Дьолугар, сүрэҕин таарыйтарбакка көҥдөйдөппүт. «Кыым»
2. көсп. Туохха эмэ кыттыбакка хаал, көтүтүллэн хаал. ☉ Оставаться забытым, незадействованным, не участвовать в работе (когда все работают)
Лабораториятыгар хас-хас үлэһитэ тугу да оҥорбокко көннөрү көҥдөйдөтө сылдьарый? Е. Неймохов
Холкуостаах Киргиэлэй бу үлэҕэ табыллыбата. Уҥуоҕунан кыра буолан, көҥдөйдөтөн, бэрэбинэни көтөхсүбэт. «ХС»
3. көсп. Оҥорбут буруйгунааҕар чэпчэки миэрэни ыл, чэпчэкитик буруйдан. ☉ Получить за провинность более легкий нагоняй, чем положено, избежать справедливого наказания
Тэптиргээнэп дуоһунаһыттан уһуллубута, райком иккис сэкирэтээрэ Ымыыкап саҥа үлэлээн эрэринэн чэпчэтиллэн, быыгабар ылан, көҥдөйдөтөн куоппута. В. Протодьяконов