аат. Муҥха үтүмэҕин сырыытын көхөнөн көннөрөн ыытар киһи. ☉ Человек, направляющий ход неводного норила (прогонного шеста) при помощи крюка. Өссө көхөһүт наада буолла

аат., эргэр. Миинэр, көлүнэр ат, көлө. ☉ Упряжный рабочий скот (конь или бык)
Хата ону [соноҕоһу] …… от тиэйиитигэр үтүмэх оҥостоннор, лаппа сыһыппыттар. Оннооҕор Соппуруон хам-хаадьаа көлүнэр көлгөтө буолла. У. Нуолур
ср. др.-тюрк. көлүк ‘вьючное животное; повозка’

сыһ. Туох да иҥнигэһэ суохтук, тохтообокко, биир тэҥ түргэнник. ☉ Стремительно вперед, безостановочно (идти, двигаться и т. д.); без запинки (говорить)
Далай баай ахсым аттара тимир булуук сыыһын, таһаҕас оҥостубакка, дьулугураччы тардыбыттара. С. Никифоров
Толбооноп сэһэнин салҕаан муҥха үтүмэҕин курдук дьулугураччы кэпсии испитэ. М. Доҕордуурап
Бастакы хапсыһыыга Иннокентий түргэнник дьулугураччы хааман киирэн, үрдүк баҕайы уҥуохтаах утарылаһааччытын кытта үөрүйэҕинэн илии тутуста. «Кыым»

сыһ. Үөрбэ курдук, өрө тутуллубут үөрбэҕэ маарынныырдык. ☉ Подобно пике, поднятой вверх
Тула, чугаһынан, хайа арҕастара үөрбэлии чочоруспуттар. А. Фёдоров
Афоня иннигэр уһулу ойон тахсан, өндөл халлааны харбаһа үөрбэлии өрө үүнэн турар чочумаас тааһы одуулаһа истэ. «ХС»
Үөрбэлии хоройбут Үтүмэх төбөтө Үтүмэн Үйэлэр Күөннэрин үрдүнэн Күөрэйэн көһүннэ. В. Лебедев (тылб.)

туохт. Үтүмэҕи муус аннынан ойбонтон ойбоҥҥо диэри ыыт. ☉ Проводить прогонную жердь невода из проруби в прорубь (при подлёдной неводьбе)
«Миисэ муҥхаласпыта үһүс сылыгар барда. Эдэр киһи илиитэ эрчимнээҕэ чахчы, үтүмэхтээтин», — диэбитэ. Ыҥырар ыл. Муҥхалыыр сэпсэбиргэл элбэх. Икки үтүмэхтииргэ анаммыт мас атырдьах, икки атырдьах олуура, икки көхө, үс-түөрт анньыы, икки талах сүүр, биир муҥхалаах киһи собо түҥэтэр сүүрэ о. д. а. Хомус Уйбаан

туохт. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ) сыыйа үөрэнэн, сыстан, кииллий. ☉ Привыкнуть, адаптироваться к нагрузкам
Никодим Егорович: «Бастаан үлэлииригэр киһи эрэ сылайар баҕайыта. Аҕыйах хонугунан үөрэнэн, хатырҕыаҥ», — диэбитэ. Софр. Данилов
Үлэҕэ хатырҕаабыт дьон, өссө тэнийэн, чараас мууһу иэдьэгэй курдук ибилитэ кэйэн, үтүмэҕи сүүрдэр ойбону көрүөх бэтэрээ өттүнэ аллараллар. Сэмээр Баһылай
Быйыл уолаттар өссө уйуһуйан, хатырҕаан, күн ахсын ырыахтааҕар аһара эбиллэн, тэптэн иһэллэрэ убайдарын Иннокентийы дьулатта. «ХС»

аат. Үтүмэҕи ойбонтон ойбоҥҥо салайан, үтэн ыытар киһи. ☉ Тот, кто прогоняет из проруби в прорубь прогонную жердь невода (при подлёдной ловле рыбы неводом)
Көнтөрүк ураҕаһы муус аннынан салайан сүүрдэргэ сылбалара бараммыт үтүмэхситтэр, биир күдьүс нөрүйэр үлэттэн киэһэнэн дьарҕалара көбөн нүөлүйэр тордуохчут оҕонньоттор — бука тиһэх эрэллэрэ — тахсыы чардаат. Н. Борисов
[Биригэдьиирдэрэ Никифор Григорьевич:] Манан чардаатта алларыҥ. Уҥа элээҥҥэ үтүмэхситтэр хамаандалара, онтон хаҥас элээҥҥэ Гриша хамаандата барыҥ. «Кыым»

I
туохт. Ыараханынан лигийэн сим, чиҥэт (хол., буо ру). ☉ Уплотнять, утрамбовывать чем-л. тяжёлым (напр., землю).
♦ Лоҕуйар лох түөртүгэн фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуну ойуулаан этии. ☉ Образное изображение преисподней в эпосе. [Өһөх Харбыыр:] Алдьархайдаах Аллараа дойду Аҕыс Чамчааһыннаах Атыйатын арыйа баттаан, Ү л ү с к э ннээх үс үтүмэҕин Үрэйэ охсон тахсаммын, Лоҕуйар лох түөртүгэн Тоҕус сындыыстаах сэттэ дьиппиэһинин Тэлэйэ тэбэн тахсаммын, Улдьааран уһаатаҕым буолуо… П
О й у у н у с к а й. Баҕар, А.П. Окладников суруйарын курдук, лоҕуйар лох түөртүгэн буору чиҥэтиигэ туттулла сылдьыбыт бааһына тэриэбэтэ эбитэ буолуо. ЕВФ УуДК
ср. осм. лоҕ ‘каменная цилиндрическая утрамбовка’
II
даҕ., кэпс. Халыҥ, ыарахан (ордук иһити этиллэр). ☉ Толстостенный, тяжёлый (в основном о посуде)
Киһи лоҕуй чаанньыгар уу кутан, үөттүрэҕинэн саҥардыы кытара сатаан эрэр чохтору чөмөхтөөтө. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Туох эмэ көҕүрээбитин, тутаабытын, тиийбэтин тугунан эмэ самаан, толорон оһор, ситэр. ☉ Восполнить недостающую часть чего-л., дополнить что-л. чем-л., соединить распавшиеся части чего-л. [Куралай Кустук] тапталлааҕын уҥуохтарын кырамталарын сэрэнээн-сэрэнэн …… самсыы уурталаата. Д. Апросимов
Үтүмэхпин тоһутан кэбистим. Ситиминэн самсыы баайан бооччойо сатыыбын да, олох туора сиринэн бара турар. Нэртэ
[Биэрии] кылгас буоллаҕына, уһатан муусуканан эбэн-сабан, самсаан биэриэхпит. СДТА
2. көсп. Тус-туһунаны бииргэ холбоон кытыар. ☉ Соединять одно с другим (что-л. абстрактное), приводить в соответствие друг с другом
[Айыыһыт, иэйэхсит икки оҕоҕо] Салгынтан салааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыаллар буоллаҕына, бу чугас дьоннорун сатарыйбыт олохторун самсыырга тугу эмэ оҥоруон баҕарда. Софр. Данилов
Щербаков массыынаны умаппытын туһунан киһим быстах-остох кэпсээнин самсаатахха ситинник. И. Егоров
♦ Самсыы тут кэпс. — улахан тиэтэллээҕи, өрүһүлтэлээҕи оҥор. ☉ Делать что-л. неотложное, крайне нужное
Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов
ср. тюрк. сап ‘соединять’, кирг. самса ‘быть поставленным в ряд’

сорук-боллур уол (оҕо) фольк. — сорукка сылдьар эдэр киһи, уол. ☉ Посыльный, юноша на посылках, мальчик на побегушках
Үрүөлээх торбоһун Үтүмэҕэ буолбут, Сорукка сылдьар Сорук-боллур оҕото …… кэллим. П. Ойуунускай
Арай эн бэйэлээх наадаҕар сорук-боллур уол буола сылдьабын. У лахан кинээһиҥ эйиэхэ кыраамыкы сурук ыытта. Амма Аччыгыйа
Сорук-боллур оҕо оҥостууһуктар дии, көр эрэ маны. Софр. Данилов
Билигин холкуоспар былыргы сорук-боллур уоллааҕар куһаҕаннык сылдьабын. С. Ефремов; сорук-боллур оҥоһун (гын) — кимиэхэ эмэ соруккун, сорудаххын толортор, кими эмэ быстах-остох наадаҕа сырытыннар. ☉ Сделать кого-л. посыльным, мальчиком на побегушках
Мин эрим үрүҥ хараҕын үөһэ көрдөрбөккө, наар сорук-боллур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
[Иван Иванович:] Бу эн курдук кырдьаҕас киһини сорук-боллур оҥостоллор. С. Ефремов
Сорох ыалларга биэнсийэлээхтэри сорук-боллур оҥостуу үгэһэ баар: ону аҕал, итини ыл, оннукта атыылас эҥин диэн. «Кыым»