тыаһы үт. туохт. Бүтэҥи тыаһы таһаар (тугу эмэни аалан, сытыылаан). ☉ Производить глухой резкий звук (затачивая, заостряя что-л.)
Сүгэтин буруустаан күкүрүйдэ. ПЭК СЯЯ
Үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ, харалаабыт анньыы курдук уһун ньургун тумсун буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур

туохт.
1. Туох эмэ имигэһинэн (кымньыынан, талаҕынан) таһый (көхсүгэ, сискэ). ☉ Ударять, стегать, бить чем-л. гибким (напр., плетью, прутом — поперек или вдоль тела)
Мааны киһи …… быа кымньыытынан курбуулаабытыгар, Микиитэ үҥкүрүс гынан биэрэн, сыыһа оҕустарда. Амма Аччыгыйа
Хараханов тойон Коляны чуумпурунан сискэ курбуулаата. Эрилик Эристиин
2. Быһыта охсор курдук күүскэ чаҕылый (хол., чаҕылҕан туһунан). ☉ Пронзать, пронизывать грозовую тучу, темноту (о молнии)
Лүҥкүрбүт хараҥа былыты онон-манан чаҕылҕан уота быһыта курбуулуур. Н. Якутскай
Чаҕылҕан быһыта курбуулаан күлүмүрдээтэ, ол кэнниттэн сүллэр этиҥ халлаан уорҕатыгар лүһүгүрээтэ. В. Протодьяконов

даҕ. Тордуохтаах. ☉ Крючковатый
Ол кэнниттэн Орто дойду дуолана Үҥкүрүс-күөлэһис гынна — Үс сүргүөхтээх Уһуктаах тумустаах Уот кугас түүлээх Сур күүдээх буолан …… Сулбус гынан хаалла. П. Ойуунускай
Хоту диэкиттэн күтүр улахан хотой сабырыйа көтөн кэлээт, кинини [Кыһалҕа ойууну] сүргүөхтээх тумсунан оройго охсубута, хатан баҕыыр тыҥырахтарынан кытаахтаан ылаат төттөрү көтөн күпсүйбүтэ. И. Гоголев
♦ Төттөрү сүргүөхтээх — тугу барытын төттөрү оҥорор, утарылаһар куһаҕан майгылаах. ☉ Тот, кто имеет дурной характер, во всём перечит, делает всё наперекор кому-л.. Төттөрү сүргүөхтээх киһи
□ Дьэ итинник төттөрү сүргүөхтээх суруксуту ыытаннар, сорбун сордоотулар. И. Никифоров

аат.
1. Өрүс эстиитигэр эбэтэр туруутугар сүүрүк хоту устар хойуу муус. ☉ Лавина льда, движущаяся по течению во время вскрытия или замерзания рек, плавучий лёд, торосы
Харылас халҕаһа өрүскэ устара, Курулас толон тоҥ сири титирэтэрэ. С. Зверев
Уу манна тиийиэр диэри туох халҕаһата туруой! Амма Аччыгыйа
Хаардаах лөкө халҕаһалар Лыҥкынаһа анньыстылар, Үрдүү-намтыы күөгэлдьиһэн Хотоҕостуу уһуннулар. А. Бэрияк
2. Туох эмэ хойдон, мустан, күргүөмүнэн устар курдук хамсыыра. ☉ Масса, поток, лавина, нагромождение кого-чего-л.
Аллеянан дьон халыҥ халҕаһата тоҕо анньан иһэрэ. С. Тарасов
Үөһэнэн ааһар хаас халҕаһата Отчут-масчыт киһини кыстыкка ыксатар. Н. Босиков
Киһи кэнниттэн кыра сүөһү халҕаһата батыһан иһэр эбит. М. Доҕордуурап
Түүннэри-күнүстэри бу дьаардаах салгыҥҥа, хара хайалыы, халыйаллар буруо халҕаһалара. ААС
◊ Халҕаһа былыт — халлааны сабардыы хойуутук устар хараҥа былыттар. ☉ Густые, тёмные облака, сплошь покрывающие небо
Хардаҥ эһэ Хааннаах тириитин курдук, Хара халҕаһа былыттар Ханыыластылар. Нор. ырыаһ. Халҕаһа былыттар тахсаннар, Халлааны үллүктүү сабаннар, Мыраантан тайанан турдулар, Аларга барыгы куттулар. И. Федосеев
Халҕаһа долгун көр долгун. Халҕаһа долгуннар түллэстэ-түллэстэ үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтаналлар. Н. Якутскай
Хараҥатыҥы күөх халҕаһа долгуннар быыстала суох кумах биэрэккэ үҥкүрүһэн тахсаллар. Ю. Рытхэу (тылб.). Халҕаһа таас — хайа мууһун халҕаһата күрдьэн аҕалан өрөһөлөөбүт бөдөҥ таас көһөҥөлөрө, күрбэ таастар. ☉ Скопление обломков горных пород, образуемое передвижением ледников, морена.

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов