I
аат. Балыктар уонна атын уу харамайдара ууттан кислороду быыһылаан ылан тыынар уорганнара. ☉ Органы дыхания рыб и некоторых других водных животных, жабры
Убайдарым балыктары хайыыларыттан талахха тиһэн баран, миэхэ туттараллар. В. Иванов
Кэргэнэ синньигэс талахха илимтэн ылбыт балыктарын хайыытыттан тиһэ турда. «ХС»
Өҥүргэстээх балыктар хайыылара хаппаҕа суох. ББЕ З
♦ Таҥнары (төттөрү) хайыылаах — төттөрү сүргүөхтээх диэн курдук (көр сүргүөхтээх)
Таҥнары хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх киһи диэн ити баар. Э. Соколов
II
хайыы аҕай көр аҕай II
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай; хайыы сах (сахха) — хайа сах (сахха) диэн курдук (көр сах III)
Ньургуһун Лоокууттуун дьонноро хайыы сахха кинилэр кэскиллэрин тосхоллуулларын билбэккэ сылдьаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Икки улууһу хайыы сахха кыһыллартан ыраастаабыт курдук сананаллар. «ХС»; хайыы үйэ (үйэ- ҕэ) — хайыы сах (сахха) диэн курдук
Хайыы үйэ бары мунньустубуттар. Амма Аччыгыйа
Сайыҥҥы от-мас хагдарыйан, хайыы үйэҕэ күһүн буола оҕуста. В. Протодьяконов

аат., анат. Сис тоноҕоһун биир сүһүөх уҥуоҕа, кэрчигэ (үксүн балыкка, кыылларга сыһыаран этэргэ). ☉ Отдельная кость позвоночника, позвонок спинного хребта (обычно рыб, животных)
Үүтүнэн иитээччилэргэ барыларыгар моойдоро сэттэ сүргүөхтээх. «ХС»
Тоноҕос бэйэлэрин икки ардыларыгар бөҕөтүк, ол эрээри имигэс гына силбэспит тус-туспа кэрчик сүргүөхтэрдээх. АНК ТСТЗС
Уһун моойдоох жирафаҕа да, моонньо суох кииккэ да моойдорун сүргүөҕүн ахсаана тэҥ. ББЕ З
Күлгэри моонньо аҕыс сүргүөхтээх — ол төбөтө босхо хамсааһынын хааччыйар. «ББ»
♦ Төттөрү сүргүөхтэммит — барытын төттөрүтүнэн оҥорор, барытыгар төттөрүлэһэр, төттөрү этэр буолбут. ☉ Делать всё наоборот, наперекор кому-л.
Сэбиэскэй былаас буолан [дьадаҥы киһи] ырата-баҕата туолар күнэ үүммүтүгэр, дьэ кэлэн төттөрү сүргүөхтэнэн, оҕотун кистиир-саһыарар аакка барбыта хайдах өйдөнүөн сөбүй? ФЕВ УТУ

даҕ. Уһун дьураа элэмэстээх (үксүгэр сылгы туһунан). ☉ С продолговатой светлой полоской (обычно о масти лошади)
Бодьорхой, хоҥор аалыктаах, бороҥ түүлээх ат киэнэ чулуута төбөтүн өрө хантатан, эн ити ханна бардыҥ диэбиттии, олоотуу турда. В. Протодьяконов
[Тойон кыыл] Хоҥор куорсунугар Сүргүөхтээх тумсугар Үйэлэр дуу, Сулустар дуу Күөх аалыктаах кыраһалара кылбачыйара. И. Гоголев

дьириминэй балык фольк. - түргэн, элэгэлдьигэс сырыылаах балык (Аллараа дойду өлүү эриэн балыгын туһунан кубулуйбат эпиитэт). ☉ Пестрая стремительная рыба (постоянный эпитет, характеризующий сказочную рыбу Нижнего мира)
Байҕалга үс үөстээх дьириминэй балык баар үһү (тааб.: туу). Өксөкү үөһэ лаахтаах, Өлүү дьириминэй балык Сиһин үөһэ Силимнээх [муос саа]. П. Ойуунускай
Төттөрү сүргүөхтээх Өлүү дьириминэй балыга буолан, Үс төгүл умсан көрдө да, Үс төгүл кураанах тахсан, Үлтү холоруктуу сырытта. П. Ядрихинскай

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ утары; олох атын. ☉ Противоположный, другой; противный, дурной
   [Клим] төттөрү сигилилээх, куруубай хааннаах... А. Софронов
   Иккис кэллиэгэм, Егор Петрович, Валентин Николаевичка олох төттөрү хайысхалаах киһи буолан биэрдэ. Н. Лугинов
   [Үрүҥ Уйантай-Куо — убайыгар:] Мин түһүүр түүлүм төттөрү, биттэнэр битим кэдэрги. Эрилик Эристиин
2. сыһ. суолт.
3. Хайыһан турар туһаайыыҥ хоту буолбакка, онно утары. ☉ В обратном направлении, назад, обратно, в другую сторону
   Кэннигэр тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар тыаһа торулаабытыгар Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
   Ааныс кэлэйбиттии, төттөрү хайыһан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Тордоохоп …… уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
4. Урукку миэстэтигэр, хат (хол., тугу эмэ уур). ☉ На прежнее место, обратно (напр., положить что-л.)
   Этэрбэһин устан хаарын тэбээтэ, угунньалыы-уктастыы охсон, төттөрү кэтэрдэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кузьма Петрович харчытын сиэбигэр төттөрү уктан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Кулун тутар ый бүтүүтэ Петя Будищев билиэтин миэхэ төттөрү биэрбитэ. «Чолбон»
5. көсп. Туохха эмэ утары буолар гына, олох атыннык. ☉ Противоположно чему-л., совершенно иначе, наоборот
   Үлэлээбэтэх киһи үлэлээри гыммыта кэм төттөрү ээ. Н. Заболоцкай
   [Харытыан оҕонньор] сааһын тухары үлэҕэ үөрэммит этэ-сиинэ ол көннөрү олороруттан улугуран, төттөрү ыалдьыах курдук буолбута. П. Аввакумов
   [Петя] атаҕа, илиитэ дьаакыр курдук таҥнары тардыһар бэйэлэрэ, билигин төттөрү, уу үрдүн былдьаһаллар. И. Данилов
   ♦ Төттөрү өҕүт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ урут ылбытын, былдьаабытын төнүннэрэригэр күһэй. ☉ Заставлять кого-л. отдавать, возвращать долги, возмещать что-л., платить по старым счетам
   Хаһан эрэ, баҕар, төттөрү өҕүтэр дьон көстүөхтэрэ. А. Фёдоров
   Төттөрү сүргүөхтэммит көр сүргүөх. Дьадаҥы киһи …… ырата-баҕата туолар күнэ үүммүтүгэр, дьэ кэлэн төттөрү сүргүөхтэнэн, оҕотун кистиир-саһыарар аакка барбыта хайдах өйдөнүөн сөбүй? ФЕВ УТУ
   Төттөрү сүргүөхтээх көр сүргүөхтээх. Дьиикэй, төрүт да төттөрү сүргүөхтээх этэ. Суорун Омоллоон
   др.-тюрк. тетрү, тертрү, хак. төдир

I
аат. Түүтүн оннугар хатыылаах иннэлэрдээх күтэр курдук кыыл (поэзияҕа кини иннэтэ туох эмэ уһуктаахха холонор). ☉ Еж (в якутской поэз. что-л. остроконечное уподобляется игле ежа)
Чурумчуку харытын Дьуос түүтүн курдук сытыы Чулбуубаҕыыр сүргүөхтээх Тордуоҕунан хаптарда. Эллэй
Олус бөдөҥ дьуос көхсүгэр маарынныыр мутуга, лабаата суох адаархай үөрбэ тииттэрдээх сиһи быһа түһэн, үрэххэ киирбиппит. Далан
Ыстыыктар, дьуос кутуйах көхсүнүү, окуопа үрдүнэн өрө адаарыйа түһэллэр. «Кыым»
II
аат., тут. Саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото. ☉ Четырехгранный гвоздь, изготовлявшийся якутскими кузнецами. Хоруобуйатын хаптаһынын дьуоһунан туттартаата.
△ Бэрэбинэни, маһы туттарар икки төбөтүнэн бүк тутуллубут уһуктаах тимир. ☉ Скоба, служащая для скрепления бревен в строениях. Бэрэбинэтин суорарыгар хамсаабатын диэн икки өттүттэн дьуоһунан иҥиннэрдэ

туохт. Икки өттүгэр иҥнэҥнээн ыл. ☉ Покачиваться из стороны в сторону, пошатываться
Моойторук оһох кэнниттэн нэһиилэ иэҕэлдьийэн таҕыста. Амма Аччыгыйа
[Хабырыыс] олус сылайбыт, олох маска нэһиилэ иҥнэн олорорго дылы, икки өттүнэн иэҕэлдьийэн ылатталыыр. А. Сыромятникова
Охонооһой икки илиитин сис туттан баран, икки өттүнэн иэҕэлдьийэ-иэҕэлдьийэ, хааман ноҥсолдьуйар. А. Бэрияк
Сирдэрэ атыйахтаах уу курдук Сиҥниэх айылаах иэҕэлдьийдэ. П. Ядрихинскай
♦ Иэҕэлдьийэр икки атахтаах көр иэҕэй
Иннинэн сирэйдээх, Иэҕэлдьийэр икки атахтаах, Сүһүөхтээх бэйэтэ Сүгүрүйэн туран: «Сүдү эһэ тойонум! Сүүрэр атахтааххыттан, Сүргүөхтээх систээххиттэн Күөн түөһүм иннигэр Күөйэ көтөн кулу!» [диэн көрдөһөр буолбут]. П. Ойуунускай

аат.
1. булт. Уһуктаах төбөлөөх, таҥнары сүргүөхтээх ырба. ☉ Острый сердцевидный наконечник стрелы, самострела или черкана
Хонноҕун анныгар мас айаны кыбыммыт, биир эбиэн ырбаны куругар анньыммыта. Суорун Омоллоон
Татым соҕус да буоллар — Чааркааннара тардыылаах, Эндэппэккэ таба биэрэр эбиэннэрэ иҥсэлээх. С. Данилов
Иккиэн булчут дьон буолалларын быһыытынан, …… чааркаан, айа, ырба, эбиэн сөргүтэр түбүккэ түстүлэр. И. Никифоров
2. хаарты. Уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах хара дьүһүннээх хаарты улууһа. ☉ Пики (карточная масть)
Бэлиикэлэнэн көрбүтүгэр, эбиэн тойоно бырдьас гына түстэ. Болот Боотур
Аллара ити туора тойонун кытта эбиэн тойоно тоҕо кэккэлэстилэр. Г. Угаров
Эбиэн — хаарты түөрт мааһыттан биирдэстэрэ. «ХС»
ср. бур. зэбэ ‘наконечник’, кирг. экэбэ ‘стрела, наконечник стрелы’

1. сыһ.
2. Охтон түһэр биитэр түҥнэстэр гына. ☉ Так, чтобы упало или опрокинулось
   Тогойкин сулбу тардан ылаары, куруускатын түҥнэри охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Күүстээх Кулааһынньык биир уолу кулгаах тааска биэрэн, түҥнэри охсон кэбистэ. Н. Павлов
   Киниттэн чугас көтөн иһэр куһу түҥнэри ытан түһэрдэ. П. Филиппов
   Бурхалей Эрбантейы түҥнэри сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
3. Умсары, түгэх өттүн үөһэ гына (хол., тугу эмэ уур). ☉ Вверх дном, опрокидывая (напр., ставить что-л.)
   Сири, кырсын түҥнэри эргитэн, кырыытынан кыстыы уурбутум. М. Доҕордуурап
   Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар. ДНА СХБКК
   △ Тугу барытын түөрэ сүргэйэн. ☉ Разбушевавшись, крутясь вихрем
   Түҥнэри холоруктуу олорор таллан тараах таас уораҕай дьиэтин үрдүгэр соҕотохто тиийэммин үктэнэ түһүөм. Ньургун Боотур
   Түҥнэри ытыллан, Илистэ-эккирии олорор Идэмэрдээх илиэһэй тумулун Уһуктаах төбөтүгэр, Уоттаах ньууругар Үс харыйа Эриллэ сыталлар. П. Ойуунускай
4. Төттөрү, төттөрү диэки өттүгэр. ☉ В обратную, противоположную сторону
   Фокин чахчы кэлэйэн, түҥнэри хайыһан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Эһээ, мунан түҥнэри баран эрэбит дии. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт. Төттөрү, утары өттүн диэки оҥоһуулаах. ☉ Обращённый, направленный в обратную, противоположную сторону
   Ол туолуутугар оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах, төттөрү хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх өлүү бидьий балыгын төрөтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
   Түҥнэри өттүнэн ааннаах, сиргэ иҥнэри түспүт эргэ балаҕан. Амма Аччыгыйа
   △ Туохха эмэ сөп түбэспэт, утары. ☉ Не соответствующий чему-л., противоположный
   Абааһы санаалаахха, Түҥнэри өйдөөххө, Үөдэн сүрэхтээххэ Хатан харахтан, Хабараан майгылан, Сытыы-кылыс тыллан! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тулуйдум араас түктэри, Түҥнэри да түгэннэри. Р. Баҕатаайыскай
   ◊ Түҥнэри көр — сүүһүҥ аннынан, өһөспүттүү умсары көр. ☉ Смотреть исподлобья, упрямо
   Сирэйэ даҥ курдук үллүбүт, ыга кыыһырбыт, уоһа ханньастыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн түҥнэри көрбүт. В. Протодьяконов
   Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, хараҕын сүүһүн аннынан түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
   Түҥнэри соҕус көрбүт өһөс харахтаах, кырыылаах хоппоҕор муннулаах, быһа ньимийбит халыҥ уостаах. А. Данилов. Түҥнэри көт — ааһан иһэн, анньан охтор. ☉ Свалить, опрокинуть кого-что-л., толкнув на ходу
   [Муҥха дьоно] тойону балык үрдүгэр түҥнэри көтөн кэбиспиттэр да, балыгы былдьаһан барбыттар. Эрилик Эристиин
   Көлөпүнэ кыайан сыҕарыс гынан биэрбэтэ, оҕус түҥнэри көтөн, кутуруга өрө хоройо турда. Н. Заболоцкай