ж. үүн; надеть на лошадь узду акка үүнү кэтэрт; # держать в узде уодьуганнаан сырыт, үүннээ-тэһииннээ.

сов., взнуздывать несов. 1. кого (лошадь) уостуганнаа; 2. кого-что, перен. разг. уостуганнаа, үүннээ-тэһииннээ, сыһыт.

гл,сов
үүннээтэ-тэһииннээтэ: сыһытта

амныалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Бу кыыс бэйэтин оччо-бачча амныалаппат, үтүөх-батаах туттарбат, хата, бэйэҕин үүннүүр-тэһиинниир буолууһу даҕаны диэн санаа Доргууйапка охсуллан ааста. «ХС»

матаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Били кинилэр үүннүөх-тэһиинниэх дьон матаҥнаһан эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
Эрдэрин кинилэр үүн нээнтэһииннээн тойон гыммыттыы матаҥнаһаллар. «ХС»

туохт. Ыҥыырга кычымы иил. ☉ Приделывать тебеньки (к седлу)
Аппын кыыһар былыт курдук Кычымнаан кылбаттым. Саха нар. той. IV
Уонтан тахса аты былыргылыы көмүс ыҥыырдаан, чаппараахтаан, кычымнаан симээбиттэр. А. Бродников
Аты киэргэллээх ыҥыырдаан, кычымнаан, чаппараахтаан, иһэҥэлээн, үүннээн-тэһииннээн миинэллэрэ. БИГ ӨҮөС

туохт.
1. Уостуганын кэтэрт (сылгыны). ☉ Вкладывать удила в рот лошади, взнуздывать (лошадь)
Ыҥыырга бастаан үөрэнэр аты хос тэһиинниир, уостуганныыр сатаммат, дьабадьыта хайдар, онтон кэһэйэн бугуйар, охтор. КДьА
2. көсп. Кими, тугу эмэ буойан, сыһытан биэр, иннин ыл, үүннээ-тэһииннээ. ☉ Усмирять, укрощать, обуздывать кого-что-л.
Киһи модун тиэхиньикэни уостуганнаабыт кэмигэр өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, оттон акаары — олус алдьатар. Далан
Эн наһаалаан эрэҕин, иэҥҥин ититэ түһэн, үчүгэй аҕайдык уостуганнаан биэриэххэ наада. Н. Босиков

даҕ., түөлбэ.
1. Анаан уотуллубут, байтаһын (сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Откормленный (о конном скоте)
Эн былыр Доодороп үс илии хаһалаах эримэх байтаһын биэтин уоран сиэбит аатыран, сор бөҕөнү көрбүтүҥ. Эрилик Эристиин
Кинилэр кур, эримэх, хаҥыл атыырдары илиинэн тутуу, үүннээһин-тэһииннээһин дьулаан дьыалатын билэллэр. В. Протодьяконов
[Оҕолор] кыыл сылдьар, эримэх сылгылары тутуох-хабыах, үүннүөхтэһиинниэх дьон үһү дуо? «ХС»
2. Үйэлээх сааһыгар эргэ барбатах (сааһырбыт дьахтар). ☉ Старая дева (пожилая женщина)
Эргэ барбатах Эримэх кыыстаах, Ойох ылбатах Дьулусхан уоллаах. Суорун Омоллоон
ср. МНТ еремүк, орд. ермек ‘бесплодная’

сыһ.
1. Элбэхтик, өлгөмнүк, үгүстүк. ☉ Много, обильно, щедро
Эмис эт буһарынан, остуол уйарынан Ас бөҕөнү тардыммыт: Аһары дэлэйдик астаммыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ онтон сандалы остуолга Тоҥ чыыры дэлэйдик кыһаллар. Суорун Омоллоон
Былырыын хортуоппуй олордуллубут сирдэригэр уоҕурдуу дэлэйдик киллэриллибитэ. П. Егоров
Быйыл эриэхэ хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыһалҕата суохтук, тоттук (олор). ☉ Безбедно, вольготно, на широкую ногу (жить)
Куоракка икки хостоохпун, ыйга балтараа тыһыынчаны ылабын, дэлэйдик олоруохпут диэбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Суох, Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ, кини дохсун сүүрүгүн дьон-сэргэ үүннүүр-тэһиинниир кэмэ кэлиэҕэ. П. Филиппов

сыһ. Үөһэ диэки, туох эмэ үрдүгэр, үөһэ өттүгэр. ☉ Вверх, наверх. Өрө бырах. Өрө ытын. Өрө көтөх
♦ Өрө бар (өрө бара тур) — 1) буойары истибэккэ утарытын оҥор. ☉ Делать наперекор, несмотря на запреты. [Наһаар:] Киһи эппитин өрө бара турбуккун, хата, бэйэҕин… «ХС»
Онуоха оҕонньор: «Сэбиэскэй былаас кыайтарбат, олохтоох былаас үөскээтэ», — диэн мөккүһэ, өрө бара турбут. «ХС»; 2) аһары түс, эбии чиҥэтэн биэр. ☉ Наступать на кого-л. всё с большим напором
«Суруйдуун-суруйдун. Кытааттын!» — Дайыыла өрө барда. Софр. Данилов
«Тугуй ол бассабыык диэн?» — мин сонурҕаан өссө өрө барабын. «ХС»
Өрө көр көр көр I. Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэрэ өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Өлөрү умнан миигин утары Өрө көрбүтү умса ытабын. И. Егоров
Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Дьон [тустууну көрөөрү] өрө көтө түстүлэр. Күлүү-салыы, саҥа-иҥэ буолла. И. Данилов
Таһыттан Далбаев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэттэн ойон турда: «Оо, Кирилл Михеевич, үтүө киэһэнэн, доҕор». В. Ойуурускай. Өрө көтөх — болҕомтоҕо ыл, сыаналыы санаа, онон өрө тарт. ☉ Поднимать, поддерживать когочто-л. [Лэкиэс:] Саас үйэ тухары сити курдук эн миигин үктээн, түһэн биэрэ сылдьаҕын, ол да иһин миигин күн бүгүнүгэр дылы ким да өрө көтөхпөт. С. Ефремов. Өрө күүр — туохтан эмэ өй-санаа өттүнэн күүскэ көтөҕүлүн, көхтөн. ☉ Воодушевиться, вдохновиться
Үөрбүт-көппүт норуоту, Өрө күүрбүт дьулууру Эҕэрдэлээн үмүрү тартылар, Эрчимнээх хардыыга ыҥырдылар. С. Васильев
Хаһан эрэ мин даҕаны Таптаан өрө күүрэ үлэлиирим, Тыаҕа, көҥүлгэ бүгэрим. Дьуон Дьаҥылы. Өрө мөхсө түс — туохха эрэ болҕомтону хатаа, туохтан эрэ дьиксинэн, куттанан эбэтэр үөрэн чөрбөйө түс, сэргэҕэлээ. ☉ Живо откликнуться на что-л., проявить живой интерес к чему-л.
Микиитэ өрө мөхсө түстэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ууга түһэрин кытта Түргэн сытырҕалыысытырҕалыы өрө мөхсө түстэ. Суорун Омоллоон. Өрө мыҥаан олор — 1) тугу да гыммакка кими тугу эмэ манаан олор. ☉ Сидеть без дела, уставившись на кого-что-л.. Күнү-быһа тэлэбиисэри өрө мыҥан олордо
□ Түүн буолла, оттон бөрө адьаһын өрө мыҥаан олорор. Т. Сметанин
Улахан дьон кэпсэтэллэрин өрө мыҥаан олорумаҥ! — Ийэлэрэ оҕолорун дьаһайталаата. «Чолбон»
Ити аата сааһым тухары оҕонньорбун өрө мыҥаан олоруохтаах буоллаҕым дуу? «ХС»; 2) сөбүлээн, болҕомтолоохтук истэн олор. ☉ Сидеть, с вниманием и любовью взирая на кого-л.
Кулуба үөрэхтээх уолун айаҕыттан туох эрэ күндү ойон тахсыаҕын күүтэрдии өрө мыҥаан олордулар. И. Гоголев
Мустубут дьон тарҕаспакка олоҥхоһуту өрө мыҥаан олороллор. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах араатары сөбүлээн өрө мыҥаан олордо. «ХС». Өрөсала көт — ким эмэ санаатын таба сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Угодничать, льстить кому-л. [Бырдаахап:] Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрө-сала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев. Өрө сүк — мэниктээн, охсуһан дьиэ иһин ыһан кэбис. ☉ Шалить, баловаться в тесном помещении, поднимая всё вверх дном (во время драки или играя — напр., о ватаге детей)
Чугас эргиннээҕи уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айыылаах да буоллахтарына, дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова. Өрө тарт — 1) дьиэ иһин хомуй, бэрээдэктээ. ☉ Привести в порядок, прибрать (комнату, квартиру). Хоһу өрө тарт
□ [Дьаакып:] Ол тоҕо кэллэҕэй? Ыл, хотуой, ити олох мастары эҥиннэри өрө тарт. А. Софронов; 2) кэпс. Өрө көтөҕөн, чэпчэкитик сыаналаа (хол., үөрэххэ киирээччини); өйөөн-убаан сыһыаннас. ☉ «Вытянуть» кого-л., сделав послабление (напр., на экзамене); относиться к кому-л. весьма доброжелательно
Былыр хаартынан иитиллибит Арамаан Бухатыырап диэн батараак уолу бырабылыанньа иитэр-үөрэтэр быһыынан, куруук өрө тарда сылдьыбыта. Бэс Дьарааһын. Өрө тур — 1) баар былааһы утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга тур. ☉ Восстать против власти с оружием в руках
Былаас өрө турбут норуот илиитигэр киирдэ. Амма Аччыгыйа
Дьон үтүөлэрэ, бэртэрэ бассабыыктары өрө турбуттар үһү. Р. Кулаковскай; 2) кими-тугу эрэ утары биир санаанан, кэлимник охсус. ☉ Наступать единым фронтом против кого-чего-л.
Биһиги манна кинээһи утары өрө туруоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
«Курааны үүннүүргэ-тэһииннииргэ барыбыт биир өйүнэн-санаанан өрө турдахпытына сатанар», — диэтэ Павел Попов. М. Доҕордуурап. Өрө туруу — баар былааһы, быһыыны-майгыны утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга турунуу. ☉ Восстание, мятеж против кого-чего-л. (напр., существующей власти)
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн иһэр эдэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Өрө ту- һун — 1) тугу эмэ кытта уһуннук бодьуустас. ☉ Долго возиться с кем-чем-л.
Итинник ситимэ суох, түҥ-таҥ санааны кытары өрө туста олордо Байбал. НС ОК
Бука, кырдьыгынан билинэргэ дуу, билиммэккэ дуу диэн санаалары кытта өрө туста, туруулаһа сатыы олордоҕо. «ХС»; 2) тула холоруктаа, биир сиргэ таба турума (хол., баайыллан турар аты этэргэ). ☉ Биться, метаться, вести себя беспокойно (напр., о привязанной к коновязи лошади)
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөҥэс тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оннук өрө туста турар сүөһүлэри ыыталыыр, эмиэ, биир суол сатабылы эрэйэр буолар эбит. НС ОК. Өрө тыын — 1) ыксаан айманан баран уоскуй, холкутуй. ☉ Успокоиться, прийти в себя, отдышаться, вздохнуть с облегчением (напр., после потрясения, испуга)
Эһэ иккистээн ыты эккирэтэ барбытыгар Бүөтүр дьиэтин иһигэр тимис гынан хаалла. Дьэ өрө тыынна. Р. Кулаковскай
Улахан сүгэһэри санныттан түһэрбиттии, дьон өрө тыыммыттара. Н. Заболоцкай; 2) тугу-кими эмэ (хол., өрдөөҕүтэ ааспыты) өйдөөн, ахтан санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вздыхать, грустить, вспоминая о чём-л. давно минувшем, былом
Хайа эрэ хатыҥ төрдүгэр кинигэ ааҕа олороро буолуо дуо, эбэтэр тэһийбэтэхтии өрө тыына түннүккэ турара буолуо дуу? Т. Сметанин; 3) тугу эмэ кыайыах-хотуох буолан чабылан, кыһыл тылгынан кынаттан. ☉ Хвастать, бахвалиться
Ким-хайа иннинэ эн өлөрүөх-өһөрүөх буолан өрө тыыммытыҥ, чабыламмытыҥ бэрт этэ дии. Р. Кулаковскай. Өрө тэп кэпс. — сиэри таһынан таҕыс; тохтуур диэни билимэ, өрө баран ис. ☉ Не знать меры в чём-л.
Эн бэркэ өрө тэбэн эрэҕин: ама да үчүгэй Маайа таптаабытын иһин. Н. Неустроев
<Үрүҥ> хараҕын (харахтарын) өрө көрбөт — 1) көр көр I. Ол да буоллар үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, тойонугар өһөхтөөх өһүн сүрэҕэр сөҥүрдэн сылдьыбыт. Софр. Данилов
[Киирик:] Саасүйэ тухары үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, биир тылы утары эппэккэ, сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар олоҕу эмиэ билэбин. С. Ефремов; 2) көр көр I
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
◊ Өрө бар — сүүрүк утары уһун эбэтэр кытыынан бар, айаннаа. ☉ Плыть по реке или идти по берегу против течения
Туора үрэҕи таҥнары киирэн үрдүк тааска сылдьан баран, хотунан эргийэн улахан үрэҕи өрө барбыт. Н. Неустроев. Өрө сыҥ — муннугунан сыҥсый, сыҥырҕаа. ☉ Шмыгать носом
Кубаача кэпсээн бүтэн, Куруйан, сүөм түһэн, Муннукка кээдьэгэстээн сытар, Муннун эрэ өрө сыҥар. С. Васильев
Саатар дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Муҥар, туой муннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап. Өрө таһаар — атын үрдүкү дуоһунаска, үлэҕэ анаа. ☉ Ставить, выдвигать кого-л. на более высокую должность, повышать кого-л. в должности
Сэриигэ барбыт Пётр Ильич оннугар дириэктэринэн өрө таһаарбыттара. Н. Босиков
тюрк. өрө