үрд., көр аат-миҥэ
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-мөҥүөн аахсарга анабыллаах Ааттаах байҕал Муустаах муора Өлүөнэ өрүһү кытаанахтык кырыыр. Суорун Омоллоон

туохт. Кими, тугу эмэ аптаа, абылаа. ☉ Наделять волшебной силой кого-что-л.. Айыҥат хаан аймаҕа …… Хохуоралаах тыллаах Хоҥкунас тыастаах Холобура суох хоһоонноох Хомус барахсаны Хомуһуннаан айбыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат., эргэр., үрд. Чиэс, үрдүк суолта. ☉ Слава, известность
Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах андаҕардаах Ааттаах байҕал этим [Муустаах муора]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аны тугунан Аат-миҥэ былдьаһаллар эбит?! Кыайа үөрэммиттэр кыайа туруохпут! П. Ойуунускай
Оччоҕо ыһыахха былыргылыы майгынынан илии-атах оонньуулара, бэрт былдьаһыыта, аат-миҥэ ыытыһыыта буолара үһү. Саха сэһ. I

көр байҕал
[Муустаах муора – Өлүөнэҕэ:] Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аалай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бүүрүктээх Бүтэй Бүлүү Үөһээ өттүгэр Отонноох Уораан обургуга Улуу быһыт оҥоһуллан УотКудулу байхал Үөскээбит үһү. С. Зверев
Сүдү өрүстэр дэбилийэ устаннар байхаллары барҕардаллар. Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Сүдү көрүҥнээхтик, киэн туттунуулаахтык. ☉ Горделиво, важно
Уҥуоргутун харах ылбат усталаах-туоралаах, итинник, муора курдук улахан улуу күөл аҥаардастыы аатыран, аҥнан-бохтон сыттаҕа. Күннүк Уурастыырап
2. Бэйэҕин улаханнык сананан, наһаа айгыстан. ☉ Считая себя важной персоной, слишком важничая
[Муустаах муора Өлүөнэҕэ:] Ону [аат-миҥэ былдьаһар анабылбын] эн Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньордоох-эмээхсин атахтаһа сытар нааралара нэлэйэр, онтон киэҥ-куоҥ ороҥҥо дьиэлээхтэр тапталлаах кыыстара Дуунньаас аҥнан-бохтон утуйар. Н. Габышев

аат.
1. Тордуохтуҥу быһыылаах дэгиэ, көхө. ☉ Багор, крюк
Төрүт да токур тумса эбии өҕүллэн, били былыргы саха дьиэтигэр саайыллар хохуора көхөнү умса туппут курдук буолбут. Н. Заболоцкай
2. Хомус тылын төбөтүнээҕи эриллэҕэһэ. ☉ Изогнутый кончик язычка хомуса (музыкального инструмента якутов)
Айыҥат хаан аймаҕа хохуоралаах тыллаах Хоҥкунас тыастаах холобура суох хоһоонноох хомус барахсаны хомуһуннаан айбыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
И.Ф. Захаров элбэх сыллаах уопутун туһанан, хомус тылын хамсааһынын сокуонун өтөрү таайан, хомус туонун булларар тыл чыычааҕар буолбакка, хохуоратын төрдүгэр олордуохха диэн этиитэ оруннаах. «Кыым»
3. Мурун, тумус лоппоҕоро, бөгдьөгөрө (үксүгэр андыны этэргэ). ☉ Горбинка на носу или на клюве птиц (обычно о горбоносом турпане)
Харалҕан харахтаах хохуоралаах хоҥоруулаах Холуочуктуу холуон Итириктии имэҥнээх Анды барахсан Айаннаан [кэлэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
русск. кокора

I
аат.
1. Биир төрүттээх, өбүгэлээх дьоннор; оннук дьон уруулуу сыһыаннара. ☉ Кровная родня, родня по крови; родственные (по крови) отношения. Халыҥ аймах. Ырааҕынан аймаҕым. Чугас аймах. Аймах дьоннорум
□ Ол кэмҥэ кинилэр [Манчаарылаах] чугас аймахтара, бүтүн нэһилиэги ааһан, бүтүн улуус баайа, кырдьаҕаһа Василий Слободчиков (Чоочо) күннээн олороро. МНН
Ама аҕыйах этэ дуо, Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
Өкүлүүнэм ыраах аймахтарыгар хас да хоно, Ыалдьыттыы барбыта. Софр. Данилов
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Эр-ойох буолбут уол-кыыс дьонноро уруулуу сыһыаннара. ☉ Родня по свойству
Ийээ, оттон бары тутуспутунан соҕуруу баран күүлэйдээн кэлбэппит дуо? Аймахтарбытыгар сылдьыахпыт, билсиэхпит этэ [кэргэнин, нуучча дьахтарын дьонугар барары этэр]. Далан
3. эргэр. Чугас дьоннор бөлөхтөрө; биир сир (хол., алаас) олохтоохторо, билсэр, чугас ыаллыы дьон; биир омук дьоно. ☉ Собрание родных, близких людей; близкие земляки, односельчане
Ээ, ол иһин сэрэйбитим. Сахалар төрүт-удьуор булчут аймахтар. Т. Сметанин
4. көсп. Биир көрүҥҥэ киирсэр харамайдар биистэрэ. ☉ Род, семейство, виды животных
Бу [кырса оҕотун] тулаайах эрэйдээҕи аймахтара кырсалар иитэ ылыахтара дуо? И. Федосеев
5. эргэр., итэҕ. Ойуун абааһылара. ☉ Шаманские духи
[Ойуун:] Кырдьаҕас! Мин бастаан дьиэ иччитин алҕаан, бэйэм аймахтарбын ыҥыран, ханна туох бэлэҕинэн-туһаҕынан кыырары билэн баран эрэйдэнэр үгэстээхпин. А. Софронов
♦ Айыҥат хаан аймаҕа фольк. — Орто дойду дьоно, күн сирин дьоно. ☉ Люди подсолнечной страны, люди Земли (собир. эпический образ людей, землян)
Айыҥат хаан аймахтара Алыс үөскээн хаалан Аһыыллара аҕыйаатаҕына, Абыранныннар диэн, Аата-ахса суох элбэх Аҥаат-муҥаат Арыы оҥортолоон Айыталаан аастым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үйэ-хайа аймах — ханан эрэ ырааҕынан аймах (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Очень далекая родня (обычно употр. в притяж. ф., соотв. седьмая вода на киселе)
Кини [Афанасий Сидоров] кэргэнэ Лаглардыыр Аана Яков Гурьев үйэ-хайа аймаҕа. М. Доҕордуурап
◊ Аймаҕынан ууһаан — былыр-былыргыттан удьуордаан, дьиэ дьиэнэн (тугунан эрэ дьарыктан). ☉ Всей семьей, потомственно (заниматься чем-л.)
Константиновтар аймаҕынан ууһаан төрүт табаһыт эбэҥкилэр. «ХС». Аймах дьон — чугас дьоннор бөлөхтөрө; истиҥник, чугастык санаһар дьон (үксүгэр биир алаас, түбэ дойдулаахтар сыһыаннара). ☉ Родные, близкие люди; круг людей, поддерживающих теплые дружеские отношения (обычно близкие земляки, односельчане)
Манна [Нил кытылыгар] алаастарбар олорор Мин аймах дьоммун санатар туох да суох. С. Данилов
ср. тюрк. аймак ‘родня’
II
аат эб. Предметтэри түмэр-мунньар суолталаах аат тыллары үөскэтэр. ☉ Образует имена с собирательным значением (дьадаҥы аймах ‘беднота’, студент аймах ‘студенчество’, оҕо аймах ‘детвора’)
Киһи аймах дьоло туругурда, киэр кыйданна хараҥа! Д. Таас
Хаан сытын ыллаҕына, торҕон бииһэ мустарын кэриэтэ, Пепеляевы тула үрүҥ-хара, баай-тойот, атыыһыт-эргиэмсик аймаҕа түмсүбүтэ. Софр. Данилов

аат.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаныы, өрүһүлтэ (үксүгэр күүппэтэх өттүттэн). ☉ Спасение, избавление (от беды, гибели; обычно неожиданное)
Общиннай родовой тутул дьонун олохторо айылҕа абыралыттан эбэтэр кубулҕатыттан тутулуктаах буолан, бэйэлэрин айылҕаттан араара санаабат этилэр. Д. Сивцев. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон, Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс... Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэппитэ сымнаҕас, истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. — Аата, абырала! — тоҥмут, баастаах атахха Костя этэрбэһин кэтэн, баанан бүтэн баран, таалан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
2. Үтүө көмө, улахан туһа, үтүөнүөҥөнү оҥоруу. ☉ Большая помощь; добро, благодеяние. Дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо
□ Алдьархайтан абыралы таһаарар (өс ном.)
Көмүс биир көмөтө, алтан биир абырала суох киһи (өс хоһ.). Кырдьаҕас эмчит эмп абыралын туһунан ахтыбата, дьиҥнээх сэрииһит сэрии героизмын туһунан кэпсээбэтэ. Амма Аччыгыйа
Ити оҕонньор кырдьан, абырала ааһан, аны кимиэхэ да наадата суох буолбут быһыылаах. Болот Боотур
♦ Абырал баһа — абырал төрүөтэ, абырал тахсар сирэ. ☉ Основание, начало, истоки добра
Аптамааттаах аҥаар илии, Биирдэрэ — Абырал баһа — силлиэлии Ытыалыыртан тутаахтаах. Эллэй
Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран ахтан иһиэҕиҥ! А. Софронов

1. аат.
2. Ханнык эрэ үлэҕэ, дуоһунаска ыытыы, анааһын. ☉ Направление, назначение на какую-л. работу, должность
   Бу анабылтан мин олус үөрдүм. Т. Сметанин
   Өлөксөөс түөрт сыл үөрэнэн, анабылын ылан, дойдутугар — Саха сиригэр — баран испит. А. Бэрияк
3. Дьылҕа, оҥоруу. ☉ Судьба, предначертание, участь
   Күүстээх санаа көхсүбэр көймөстөн, Анабылым биллин диэн Анньынан кээспитим. С. Зверев
   Онтон анараа өттүгэр — Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэх этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тэҥн. анал
4. 3. Туохха эмэ дьоҕур, сыһыан, айдарыы. ☉ Призвание, природная способность к чему-л.
      Тугу да сатаабаппын, кыайбаппын даҕаны. Уопсайынан, маннык үлэҕэ анабылым суох быһыылаах. С. Ефремов
5. Кимиэхэ эмэ өлүүлэммит мал, табаар эбэтэр ким эмэ чааһа, өлүүтэ. ☉ Предназначенные для кого-л. вещи, товар или часть, доля чего-л.. Кини бэйэтин анабылын — дьиэтин — кимиэхэ да биэрэр санаата суох
6. лит. Айымньы иннигэр кимиэхэ анаммытын этэн суруйуу. ☉ Надпись, вступительная часть сочинения, обращенная к лицу, которому посвящено сочинение, или указывающая, в честь чего оно написано. Михаил бу кинигэ анабылын хос-хос ааҕыталаата
   □ Ардыгар анабыл бэйэтэ туспа уус-уран айымньы буолааччы. ВГМ НСПТ
7. даҕ. суолт., көр анал
   2
   Үксүгэр алгыһы анабыл уус тыллаах кырдьаҕас, ырыаһыт киһи алгыахтаах. «ХС»
   Поэт бу кинигэтин «Чурапчы чараҥар», «Этигэн хомус» диэн салааларга араартаабыт уонна хас биирдиилэрин анабыл тылынан арыаллаабыт. А. Бродников

1. сыһ.
2. Бу диэки буолбатах, ол диэки; киэр, тэйэ, туора. ☉ Не здесь, там дальше; подальше, в стороне
   Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
   Антах, алаас кэтэҕинээҕи ыркый иһигэр, Саһылыкаан быталанан олорор. Н. Якутскай
   Антах көрүдүөргэ көбүөр устун учууталлар уонна иитээччилэр тыаһа суох төттөрү-таары хаамаллар. И. Данилов
   Антах сайылык оҕолоро аймалаһан, ньамалаһан иһэннэр эмискэччи ах баран хааллылар. А. Бэрияк
3. Ханнык эрэ объектан, предметтэн, туохтан эрэ анараа диэки. ☉ Дальше от какого-л. предмета, от чего-л.
   Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Өстөөх сүрүн күүһэ Бэс арыыттан биэс километр антах, дэриэбинэ иннигэр обороналанан сытара биллибитэ. М. Доҕордуурап. Утар. бэттэх
   др.-тюрк. анда
   ♦ Аан антах бар (түс) — тугунан эрэ сөп буолбакка, дуоһуйбакка өссө аһара бар. ☉ Не довольствуясь чем-л., требовать дальше (больше) чего-л., сверх нормы
   Уолаттар муҥ кыраайдарынан таһаллара, тиритэллэрэ да, каменщик санаата биирдэ да сиппэт этэ. Кини дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова
   «Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап. Антах хайыс — туох эрэ биричиинэнэн кими эмэ кытта бодоруһаргын, кэпсэтэргин-ипсэтэргин тохтот. ☉ По какой-л. причине перестать общаться, порвать отношения с кем-л. (букв. отвернуться, повернуться к нему спиной)
   Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! Ахтар айыы хотун ийэм Антах хайыстын Алгыһыттан матардын! А. Софронов
   Этэр эҥин тылбын Энчирэтэр буоллахпына, Кытаанах кырдьык тылбын Сыыһар буоллахпына, — Айыҥат хаан аймаҕа Аһынар санааларын аралдьытан Антах хайыстыннар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
4. сыһ. дьөһ.
5. Чопчу уонна абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын предмет анараа өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым совершается действие (дальше)
   Мин маҕаһыыҥҥа прилавоктан антах хаһан да бара илик буолан, чугуҥнуу-чугуҥнуу иһирдьэ атыллаатым. Софр. Данилов
   Ол түһүүттэн антах таба аһылыга суох буолан, ыт көлөнөн олорор дойду эбит. А. Софронов
   Ыт эһэни кытта охсуһа-охсуһа, сыыһа-халты харбата, кыылы дьонуттан антах улам тэйитэ сырытта. Н. Заболоцкай
   Онтон антах — сир уһуга, Бүтэр быыһа, сураҕа, дьэ саҕаланар. П. Тобуруокап
6. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык эрэ кэм, событие кэнниттэн буоларын, саҕаланарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на срок, время, событие, после которых совершается, начинается действие (отныне)
   Бу күнтэн антах Боппуолдьа айах Буоларыҥ тохтуур! Эллэй
   Мантан антах олохпут тигинэс буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Дьадаҥы киһиэхэ онтон антах барар кыах көстүбэтэҕэ, онуоха эбии саас даҕаны ыраатан хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Баччааҥҥа диэри эйигин өйөөбөккө кэлбитим. Мантан да антах миигиттэн өйөбүлү күүтүмэ! В. Яковлев. Утар. бэттэх