үөл I диэнтэн бэй
туһ. [Манчаары] кулуһун аттыгар өрөөн, күөнэх үөлүннэ. И. Гоголев
Балааккалар айахтарыттан буруолар тахсаллар, чэй өрүммүттэр, эт үөлүммүттэр. Бэс Дьарааһын
Бэйэм түөһүм этиттэн үтэһэ оҥостон үөлүнэ олордум. Т. Сметанин

аат.
1. Аһылык араас көрүҥэ. ☉ Пища, еда разного рода
Сэттэ ойуунунан дьүһүйтэрэн улуу тунах саҕана тумул аайы ас-үөл бөҕөнү тардаллар, сылгы өлөрөн, «хаан ыһыах» диэн ыһаллар, кэрэх туруортууллар. Саха фольк. Кулуба аҕалбыт аһа-үөлэ: сылгы иһэ, халыҥ хаһа, улар этэ — остуолга тардыллыбыта. Л. Попов
Лааппыга ас-үөл бөҕөнү атыылаан үллэҥнэтэн эрэллэр. Болот Боотур
«Олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук сыыдам туттуулаах дьоҥҥут», — диэтэ Гаврил Иванович, оҕолор остуолга аһы-үөлү тардалларын көрө-көрө. С. Никифоров
2. Аһылык, аһыыр ас. ☉ Продукты питания
Оччотооҕуга, гражданскай сэрии утаатыгар, куоракка ас-үөл мөлтөҕө эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Ас-үөл ыла барыахтаахпын билэллэр, сүтүктээбэт инилэр. Т. Сметанин

I
туохт.
1. Үтэһэҕэ тугу эмэ (балыгы, эти) тис, оннук тиһэн уокка сырайан буһар, үт. ☉ Нанизывать на рожон что-л. (мясо, рыбу), жарить таким образом на огне
Уолаттар күөнэх бөдөҥүн талан үөлбүтүнэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Икки үтэһэҕэ сыалаах эти толору үөлэн кэбистэ. И. Гоголев
[Кутааҕа] чэй өрүннүбүт, алыһар уонна эт үөллүбүт. И. Данилов
2. Кими эмэ (хол., өстөөҕү) уһуктааҕынан батары, дьөлө ас, оннук анньан өлөр-өһөр. ☉ Проткнуть, пронзить кого-л. (напр., врага) чем-л. острым, колющим, убить кого-л. таким образом
Икки саллаат биир саллааты икки өттүттэн өрө үөлэннэр уокка умса бырахпыттар. П. Ойуунускай
«Бу чолоҕор киһини үөлэн кэбиһээри гынна!» — ити аата эриллэ хаппыт соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
[Артём:] Ньиэмэс талаанньыттарын харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
ср. бур. үлхэхэ ‘нанизать; низать’
II
даҕ. Хата-иинэ илик, сүмэһинин, сиигин ыһыктыбакка дьиҥ бэйэтинэн сылдьар (хол., үүнэн турар эбэтэр саҥа охторуллубут мас). ☉ Не потерявший свежести, сырой, влажный (напр., о растущем или свежесрубленном дереве)
Күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ
Кэрдиллибит бэрэбинэ төрдүгэр хатырык суллуур биилээх үөл титирик тоһоҕо туруору анньыллан турара. Суорун Омоллоон
Үөл маска эрбии кыбытара сүрүн. Н. Босиков
Куобах суорҕана үөл тирии курдук ыараата. «ХС»
♦ Үөл дабархай сүүрдүө суоҕа — туох да туһа тахсыа суоҕа, туох да буоссата суох буолуо. ☉ Нет никакой пользы, проку
Бу дьоннорго суруйаммын, Үөл дабархай сүүрдүө суохпун. Баал Хабырыыс
◊ Үөл кус — уу куһа (ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга олохсуйар кус: орулуос, судьу, умсаах, анды о. д. а.). ☉ Общее название нырковых уток
Үөл кустар кэлбиттэр — сорох дьыл эрдэлиир эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Олохтоохтор андылаах үөл куһу эрэ бултууллара. «ХС»
Күөлгэ үөл кус толору да, ону отой ыппаттар. Көтө сылдьар бөдөҥ куһун талан бултууллар эбит. Дылбаны
ср. др.-тюрк., тюрк. өл ‘влажный, мокрый’

1. аат. Халлаан сарсыарда сырдыырыгар эбэтэр киэһэ хараҥарыытыгар сырдык-хараҥа былдьаһар кэмэ, борук-сорук. ☉ Утренние или вечерние сумерки
   Киэһэрэн халлаан үөлдьүөл буолан барда. Т. Сметанин
   Кини төһө да сарсыарда үөл-дьүөлгэ кэллэр, Нэлэгэр ыаллара турбуттара ырааппыт этэ. Далан
   Халлаан оччо-бачча сырдыы илик, сарсыардааҥҥы үөл-дьүөл. Айталын
2. сыһ. суолт. Мөлтөхтүк, арыычча, барбах (хол., өйдөө). ☉ Смутно, неясно (напр., помнить)
   Дьиэҕэ хайдах киирбитин, кимнээҕи эрэ кытары дорооболоһон ааспытын түһээбит курдук үөлдьүөл өйдүүр. Н. Лугинов
   Аҕам быраата хабырыыстаахха сайын бара сылдьыбыппын үөл-дьүөл өйдүүбүн. КНЗ ОО
   Нина тугу эрэ саҥара-саҥара күлэн лыҥкынатарын үөл-дьүөл истэбин. «ХС»

сырой, мокрый; свежий; үөл мас а) свежесрубленное дерево; б) растущее зелёное дерево; үөл тирии свежая, ещё не засохшая шкура; үөл мастан үөннээн сиэбит погов. ест насекомых, добывая их в растущем дереве (говорится о человеке, из всего извлекающем пользу; погов. основана на неверном представлении о том, что в растущем дереве очень мало или вовсе нет насекомых); үөл кус общее название нырковых; үөл тыыннаах быстыбат погов. соотв. человек живуч.

1. утренние сумерки, предрассветный полумрак; ранний рассвет; үөл-дьүөлгэ в утренние сумерки; 2. смутно, неясно (помнить, видеть); ол түбэлтэни үөл-дьүөл өйдүүбүн тот случай я помню очень смутно.

жарить что-л. на рожне; эттэ үөл = жарить на рожне мясо; үөлүллүбүт балык жаренная на рожне рыба.