м. мракобес (үөрэх-сайдыы өстөө-5ө).

киирсис диэнтэн дьаһ
туһ. Үөрэх, сайдыы бөҕөнү баһылаабыт оҕуруктаах өйдөөхтөр, хата бэйэ-бэйэбитин киксэрэннэр, утарыта киирсиһиннэриэхтэрэ. Н. Лугинов

с. мракобесие (үөрэххэ-сайдыыга өстүйүү).

даҕ., кэпс. Туох да уратыта суох, көннөрү; барбах, мөлтөх. ☉ Ничем не примечательный, заурядный; посредственный, серый
Вена университетыгар философияны үөрэтэр амакый профессор Эрнест Мах диэн биир оннук үөрэх-сайдыы өстөөҕүн (обскурант) куолулааһынын ылан көрүөҕүҥ. В. Ленин (тылб.)

көр тиийимтиэ. Өксөкүлээх Өлөксөй оччотооҕу үөрэҕэ, сайдыыта суох киэҥ маассаҕа өйдөнөр, тиийигэс гына суруйуохтаах этэ. П. Ойуунускай
Олоҕу үтүгүннэрэн, сыанаҕа оонньоон көрдөрүү аахпат-суруйбат дьоҥҥо ордук тиийигэс буолара. СГС ӨСҮДь

дьүһ. туохт., поэт. Олус түргэнник быыстала суох элэҥнээ. ☉ Мелькать стремительно, быстро, непрерывно
Дьыллар дьылымнаан испиттэрэ. Үөрэҕи-сайдыыны кытары, Таптал таастарын тиспиттэрэ Сүрэҕим тыыныгар кытыаран. Дьуон Дьаҥылы
Оттон буурҕа кэнниттэн Долгун оонньуур, дьылымныыр. Таллан Бүрэ
Күн үрдүктүк үөһэ көттө …… Сиргэ атара сардаҥатын ыста, Муус-хаар бураллан, уу бөҕө таҕыста, Сүүрүк бөҕө дьылымныы сырыста. Н. Тарабукин (тылб.)

1. аат. Адьас кырдьык баар суол. ☉ Достоверность, истинность, подлинность
   «Максим буур тайаҕы олорчу сүгэр» диэн дьон кэпсээнин өйдүү түһэммин саҥарбатым уонна ол дьиҥин-чахчытын билээрибин ону ыйыттым. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Адьас кырдьык. ☉ Подлинный, настоящий
   Өскө бу норуокка үөрэхтэ, сайдыыта биэр, мин эрэнэбин: дьиҥ-чахчы үчүгэй дьоннор үүнүөхтэрэ. И. Федосеев
   Бииргэ олорор табаарыстара Козловскай уонна Буланов кини дьиҥ-чахчы революционер киэптээҕиттэн, …… ону ааһан ураты өйдөөҕүттэн улаханнык астыналлара. П. Филиппов
3. сыһ. суолт. Адьас, олус, илэ, кырдьык. ☉ Действительно, достоверно, истинно, подлинно
   Дьиҥ-чахчы атыттартан уратытык көрөр, уратытык истэр, онтун кимтэн да уратытык кэпсиир эрэ киһи суруйааччы аатырар. Софр. Данилов
   Силтэһэн [киһи хос аата] дьиҥ-чахчы хомойон, саҥа аллайбыта. Күннүк Уурастыырап
   [Манчаары ийэтэ:] Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран өлөр-хаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини. МНН

иҥмэт-баппат - киһини кытта сатаан тапсыбат; хадаар. ☉ Неуживчивый, несговорчивый
Аанньа билбэт киһи омос саныаҕар иҥмэт-баппат, ыган-түүрэйдээн да барыах айылаах хабыр-хаҥыл бартыһаанныы майгытын ыһыктыбакка аттаныах чинчилээх кырдьаҕас ис-иһигэр киирдэххэ киһи үтүө тылын ылынымтыата, үөрэххэ, сайдыыга сүрэҕинэн-быарынан тардыһара олус арылхайдык, итэҕэтиилээхтик арыллар. ФЕВ УТУ
Бытархай бурсууйтан тахсыбыт иҥмэт-баппат сорох дьон М.К. Аммосовы абааһы көрөннөр мэһэйдээн эрэйдииллэр. «ХС»; иҥэ-бата сатаан - 1) тугу да гынара суох буолан. ☉ От безделья, от нечего делать
Дьиэҕэ хаайтаран олороҕун, ол иһин, иҥэ-бата сатаан эҥин-араас буолаҕын... «ХС»; 2) бара-кэлэ сатаан, кыһалҕаттан, ыксаан. ☉ Не имея другого выхода
Сүрдээх дьахтар, иҥэ-бата сатаан, ити кырдьаҕас түөкүҥҥэ эргэ тахсыбыта. А. Сыромятникова; иҥэн-батан сылдьыбат (олорбот) - сүгүн буолан сылдьыбат (олорбот). ☉ Спокойно, тихо, смирно не может (жить, сидеть, ходить и т. д.)
Икки ааттаахтар Иҥэн-батан сылдьыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Тугун сүрэй тылыҥ-өһүн, атыыһыт ама киһи! - Даайыс иҥэн-батан олорбото. А. Сыромятникова

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах сырыт, айаҥҥа сырыт. ☉ Совершать дальнюю поездку, путешествовать. Хотугу полюска айаннаа. Европа устун айаннаа
□ Ийэ сирбит киэҥ нэлэмэн иэнин устун айаннаан түөрт ыйтан ордук бириэмэҕэ сылдьыбыппыт устатыгар биһиги үгүһү көрдүбүт, элбэҕи иһиттибит. Суорун Омоллоон
Кини Саха сиригэр кэлэн, Бухатыырдар айаннарын айаннаата, Сахалары кытта кэргэннэһэн, Сахалыы саҥарда, Сахалыы ыллаата. С. Данилов
Дьаныардаахтык айанныыра, киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. Күннүк Уурастыырап
2. Хайа эмэ диэки сыҕарый, сыҕарыйа тур (сыаллаах-соруктаах, үксүгэр ыраах, чугас сиргэ — уһуннук, бытааннык). ☉ Направляться куда-л. (обычно далеко, с особой целью; если на небольшое расстояние — медленно, с трудом)
Гришалара — биэс уонуттан тахсыбыт, суон, нүксүгүр киһи — оргууй туран дьону быыһынан аалыҥнаан, бэрт өр айаннаан остуолга чугаһаата, ааттаһардыы дьону эргиччи көрдө. Амма Аччыгыйа
Ол курдук өр айаннаан, хат-хат төннөн, эргийэн хаҥас диэки саах эһэр түннүккэ чугаһаабыта. Н. Заболоцкай
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
3. Соҕуруу итии дойдуга көт (күһүҥҥү көтөр айанын туһунан). ☉ Улетать в теплые южные края (об осенних перелетных птицах)
Хаастар айанныыр кэмнэригэр Эн сүрэххэр Курус саҥа диэлийэр, Хаһыҥнаах мунчаа түүннэр кэлэллэр. С. Данилов
Хараара ыараабыт хараҥа халлааҥҥа Хаас үөрэ айаннаан айманна. П. Тулааһынап
Саха сирин көтөрдөрө саас кэлэр уонна кыстыы айанныыр суоллара элбэҕин туһунан өр сылларга мунньуллубут матырыйааллар көрдөрөллөр. Айылҕаны х.
4. Түргэн сэлиинэн бар (ат туһунан). ☉ Идти рысью, средним аллюром
Тула өттө тула им-дьим. Арай ата айаннаатаҕын аайы, хайдыбыт сирэйдээх ыҥыыр хаакыр-хаакыр тыаһыыр. Күндэ
Бүгүн Маша …… эмиэ Ламмалаан иһэр. Сааскылыы намыын киэһэҕэ били аҕатын улаана айаннаан туйаҕын тыаһа лабыгырайар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Ханна эмэ бара тур, уста тур, атаарылла тур (хол., сүүрүк устуутун, таһаҕас, сурук, почта эҥин туһунан). ☉ Направляться, отправляться куда-л. (напр., о течении, грузах, почте и др.)
Өлүөнэ муустарын көһөрөн, Муораҕа айаннаан эрдэҕэ. П. Тулааһынап
Өртөн ахтан, ыраахтан айаннаан [Талба] ийэ өрүскэ долгуйа дьулуруйан тиийэр. Амма Аччыгыйа
Ыраах сиртэн айанныыр Ийэ күндү суругар — Ымыы буолан күүс салгыыр Ити тылы суруйар. А. Абаҕыыныскай
Икки хоноот сурунааллар Аралысов бэрэмэдэйдэригэр хааланан, Дьокуускайга айаннаабыттара. И. Федосеев
6. көсп. Инниҥ диэки сыҕарый (хол., үөрэххэ, сайдыыга, олоххо). ☉ Продвигаться вперед, развиваться (напр., в учебе, жизни)
Үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Илии тутуһан айанныах, диибин, Үчүгэйи, куһаҕаны тэҥҥэ үллэстэн, Бэйэ-бэйэбитин өйөһүөх диибин. С. Данилов
Ол кэмтэн бу алгыс баһынан олоххо айаннаан иһэбит, Биир уопсай иһиттэн баһынан, Мииммитинуубутун иһэбит. «ЭК»
7. харыс т. Күн сириттэн сүт, өл (үксүгэр кырдьаҕас эбэтэр өлөрө биллибит ыарыһах өлбүтүн туһунан). ☉ Умереть, скончаться (обычно о стариках и долго, безнадежно болевших)
Эмээхсин бэҕэһээ сарсыарда айаннаабыта. Ону көрсөр буоллаххына, учууталгыттан көҥүллэтэн тахсыаҥ үһү. Н. Түгүнүүрэп
♦ Анараа дойдуга айаннаа — өл, өлөн хаал. ☉ Отправляться на тот свет, умереть
Аҕыйах хоноот «албын» аатырбыт гражданин Анараа дойдуга айанныы сыспытын Атын эмчиттэр Абыраан тураллар. Р. Баҕатаайыскай

1. даҕ.
2. Икки хараҕынан көрбөт буолбут, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
   Балай оҕонньор. Балай эмээхсин. —Уонна баар манна кыната суоҕу кынаттыыр, Балай киһини көрбүөччү харахтыыр Харахха көстүбэт Кыайыы өрөгөйө, Сүрэх өлбөөдүйбэт Үөрүүлээх өйө. С. Данилов
   Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүл-дьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үөрэҕэ, сайдыыта суох, хараҥа. ☉ Необразованный, невежественный
   [Нуучча биэлсэригэр] Хайыай! Биһиги харахпытын аһымынаҕын. Суох, доҕоор, биһиги балай дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Ойууһут улдьаа доҕорум миэнэ Олорбута дьахтар таһаатынан. Ону өйдөөбөт дьону – биһигини – Аһынара, ааҕара балай дьонунан. К. Кулиев (тылб.)
4. көсп. Киһи кыаҕар бас бэриммэт, кыайтарбат; баламат (айылҕа күүһэ). ☉ Неудержимый, неукротимый (о силах природы)
   [Соҕотох киһи] Айылҕа балай күүһүгэр улам-улам бэйэтэ ылларан, бэйэтэ буорайар. Күндэ
   Сэбиэскэй наука айылҕа балай күүһүттэн киһи аймаҕы босхолуурга туһалыыр. БИД
5. аат суолт.
6. Икки хараҕа суох киһи, сирдэппэт, көрбөт киһи. ☉ Слепой, незрячий человек
   Эн одуруунуҥ үүнэрэ бараммат Харахтааҕыҥ даҕаны, балайыҥ даҕаны син биир. Амма Аччыгыйа
   [Ойуун] арай балай буолан эрэр эмээхсиҥҥэ кыырда да кыайбата. И. Гоголев
   Балай буолбут циклоп, барааннарын уонна козаларын таһаартаары, сарсыарда туран били ааны бүөлээбит тааһы сыҕарыппыт. КФП БАаДИ
7. үөхс. Тугу да быһаарбат акаары, сирдэтэрэ суох киһи курдуккун диэн үөхсэр тыл. ☉ Употребляется как бранное слово: глупец, дурень. Манабыл саҥата ыраахтан киҥкиниир: «Ааны үчүгэйдик хатаатыҥ дуо, балай?» Н. Якутскай
   «Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда?» – диэбитинэн Холлой Мэхээлэ уот иннигэр кэлэн илиитин ититэ турда. Амма Аччыгыйа
   Онуоха эмээхсинэ Оҕонньору мөҥүтүннэ: «Балай ааргы, далай акаары! Балыктан муҥ саатар Харыыта ылбытыҥ буоллар Хаалыа суоҕа этэ». А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Атах балай көр атах
   Мин турдум да атах балай сүүрдүм. Тайах эмиэ ыстанна. Т. Сметанин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа атах балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Айылааҕын оннук буоллун. Кутталыттан атах балай барбыт сордоох буоллаҕа дуу? «ХС».
   ◊ Балай акаары көр далай акаары
   [Үрүҥ Тойон Кулун – Куллустуурга:] Анабыллаах туһааннаах хотун ойоххун ойох ылымнаҕын бургунас ынаҕы ойохтоноору гынаҕын дуо – маска баппат балай акаарыгар? ПЭК ОНЛЯ I
   Балай мэник көр мэник. [Ата – Оҕо Тулаайахха:] Мин иччим буолан бараҥҥын – баскар ньуоскаҕа мэйиитэ суох, көхсүгэр хамыйахха хаана суох, баһыҥ саллайбытын тухары балай мэник эбиккин! ПЭК ОНЛЯ III
   Балай хаан көр хаан. Таҥаһын-сабын туппахтаан көр-бүппүт – сып-сылаас балай хаан. «ХС»
   Балай хараҥа көр хараҥа. Бу балай хараҥаҕа Оннооҕор буулдьалар Биһигини, бадаҕа, Булбакка муналлар. И. Эртюков