n. suffix, morpheme, particle

аат. Баар буолуу, олохтонуу. ☉ Возникновение, зарождение, образование чего-л.. Саха литературатын үөскээһинэ уонна сайдыыта М. Горькай аатын кытта быстыспат ситимнээх. Софр. Данилов
Сүҥкэн историческай суолталаах сабыытыйалар саха уус-уран литературатын үөскээһинигэр уонна сайдыытыгар быһаччы сабыдыаллаахтар. ОГГ СМ
Дьааҥыга бырамыысыланнас бөһүөлэктэрэ үөскээһиннэрин түмүгэр кинилэр тулаларыгар бэрт киэҥ эргимтэҕэ ойуур суох буолла. «Кыым»

туохт.
1. Ханнык эмэ сиргэ күн сирин көрөн, улаатан олохсуй, хантан эмэ төрүттээх буол (киһи туһунан). ☉ Родиться и вырасти в каком-л. месте, происходить откуда-л. (о человеке)
Хайдах итинник дьикти, эриэккэс, улахан поэт саха ханнык эрэ тыатын быыһыгар төрөөн-үөскээн ааспытын мин сөҕө саныыбын. Суорун Омоллоон
Кини мантан арахпат, манна төрүүр-үөскүүр, манна кырдьар — өскөтүн киниэхэ дьылҕата кырдьар сааһыгар тиэртэҕинэ! Н. Заболоцкай
2. Ханнык эмэ сиргэ төрүөхтэнэн тэний, ууһаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться, разводиться где-л. (о животных)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Куруҥ — куобах төрүүрүгэр-үөскүүрүгэр бэртээхэй миэстэ. Ас да баар, куотар-күрэнэр да сирэ үгүс. ПАЕ КБАТ
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ. ☉ Зарождаться, возникать, происходить из чего-л.
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһуута үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Билигин патриотизм диэн Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээх буолуу тыына саамай төрүүр-үөскүүр, өссө күүрэр кэмэ, ону хас түгэн аайы өйүүр, сайыннарар буолуохха. И. Никифоров

туохт.
1. Туохтан эмэ төрүөттэнэн баар буол. ☉ Появиться, возникнуть в результате чего-л., происходить от чего-л.
Мундууруйа, Солууруйа, Буһаарыйа, Собооруйа, Хоспооруйа, Кистээрийэ. Бу хоһоон чабырҕах ис хоһоонун кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Ырыа туохтан үөскүүрүй? Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, Куулаттарыы муҥуттан. С. Данилов
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ. Туус собуота тутулунна. И. Данилов
Олоҥхо олох былыр үөскээбитэ. Өбүгэлэрбит урукку олорон ааспыт олохторун кэрэһитэ. Эрчимэн
2. Төрөө, ууһаа. ☉ Плодиться, размножаться
Ити дьыл куобах мэнээҕэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да бэрт этэ. Эрилик Эристиин
Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
Үлэһит муҥутаан Мойуор биир ынахтааҕар отун салаасканан таһан аһатара. Ынаҕа үөскээн син хас да сүөһүлэммиттэр. «ХС»
3. Кимтэн, хантан эрэ төрүттээх буол, ханна эмэ олорон улаат. ☉ Происходить от кого-л., быть родом откуда-л., расти, вырастать где-л. Дьэ, бу, биэбэкэйим, мин этэр тылбын өйдүөн истэн тур эрэ! Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрүөбүппүт этэ. Ньургун Боотур
Биһиги оҕо эрдэхпититтэн бииргэ үөскээбит кэриэтэ доҕордуу дьон быһыытынан, үөрэ-көтө көрүстүбүт. А. Бэрияк
Оҕолор ыраах үрэх баһыгар үөскээбиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. өс ‘расти’, тув. өскэлэ ‘расти’, хак. өскир ‘вырастить, прорастить’, монг. өсгөх ‘растить, размножать’

туохт. Төрөөнууһаан элбээ, тарҕан. ☉ Быстро увеличиваться в численности, нарождаться, расти-размножаться
Бэһиэлэйэптэр үөскээн-тэнийэн испиттэр. Амма Аччыгыйа
Төрөтөр оҕону төлкөлөөн, Иитэр сүөһүнү күрүөлээн, Үрэх, алаас аайытын Үөскээн-тэнийэн барбыппыт. А. Бэрияк
Ахсаана аҕыйаабакка, Төрүөҕэ төннүбэккэ, Үөскээн-тэнийэн истин, Үгүс үөр ханыыластын! И. Чаҕылҕан

төрөө-үөскээ диэн курдук
Киһи-хара буолан, үөскээн-үөдүйэн олоотто эбитэ үһү. Саха фольк. Тэҥнээҕин билбэккэ Тэнийэн тэлгэнэн Үөлээннээҕин көрбөккө, Үөскээнүөдүйэн …… Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээнүөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕаҕа иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай

1) рождаться, порождаться чём-л.; происходить из-за чего-л.; бу барыта дьалаҕай быһыыттан үөскүүр всё это порождается халатностью; 2) плодиться, размножаться, разводиться; манна кутуйах үөскээбит здесь развелись мыши; 3) происходить от кого-л., откуда-л., быть родом откуда-л.; вырастать где-л.; биир өбүгэттэн үөскээбиттэр они произошли от одного предка; кыыс куоракка үөскээбит девушка выросла в городе; киһи да бөҕө үөскүүр эбит! ну и уродился же человек! (говорится в сердцах, с досадой).