даҕ., эргэр. Үрдүк сиргэ (тумулга, сыыр үрдүгэр) үүммүт (тыа туһунан этэргэ). ☉ Выросший на высоком месте (о лесе)
Үрдүк үндээр тыалартан Үөтэр өтөн кыыллыырым Үстүүрүгэ ый буолан Өһүргэнэн догдойдо. Саха нар. ыр. I

аат., зоол. Күөхтүҥү көҕөччөр өҥнөөх холуупка маарынныыр көтөр. ☉ Восточно-сибирская горлица
Ханна эрэ ыраах тыаҕа өтөн үөтэн күкүйэр. Р. Кулаковскай
Бүлүү, Бүлүү эбэбин Бүгүн өйдөөн кэллим мин: Кэҕэ этэр, өтөн үөтэр Кэрии, чараҥ сирдэрдээх. Л. Попов
Хайа эрэ өтөн курдук мөтөҕөр түөстээх киһи оптуобус тохтобулугар хаһыат ааҕа турарын көрдө. Р. Баҕатаайыскай
ср. тюрк. өт ‘петь, щебетать’

сыһ. Сүрэҕэлдьээбит курдук. ☉ Нехотя, без особого желания
Иккис саллаат, …… уот умайан күүдэпчилиирин көрө-көрө үлэлии сылдьар хаайыылаахтартан хараҕын араарбакка, биир сиргэ, сүрэҕэлдьээбиттии турбута. А. Сыромятникова
Ат сөп-сөп өрө ньолос гына-гына, көнтөһү чиркэччи тардан, сүрэҕэлдьээбиттии аа-дьуо үктэнэн дыраҥнаата. П. Аввакумов
Чыычаахтар утуйар ырыаларын ыллыыллар. Онтон өтөн сүрэҕэлдьээбиттии үөтэр. Л. Попов

туохт. Элбэх, өлгөм буолан көһүн. ☉ Быть, казаться многочисленным, обильным
Саҕаҕы киэптээбит алааспар киирэммин Саймаарар салгынын мин сайа тыынабын Ыҥырыа лүҥкүнүүр саҥатын сэргиибин, Үлүмнүүр үөр лыаҕы үргүтэ сырсабын. М. Ефимов
Чыычаах ыллыыр, өтөн үөтэр, кэҕэ этэр... Халлаан күөх тииҥ уорҕатынан көөчүктүүр... Кылыгырыы-тылыгырыы сыркы тэбэр... Халдьыа ото, өрө үтэн, үлүмнүүр... В. Миронов
Ууну сэмсээн үөр балык Суһумнуурун көрүөхпүт, Үрүҥ көмүс хатырык Үлүмнүүрүн сөҕүөхпүт. Н. Курилов

I
туохт.
1. Саҥар (өтөнү этэргэ). ☉ Ворковать (о диких голубях)
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Сайыҥҥы күөх сарсыарда Куула аайы кэҕэ этэр, Суон үөттэргэ өтөн үөтэр. И. Гоголев. Үрэх түбэтин диэкиттэн өтөн үөтэр бүтэҥи куолаһа ортолуу тардан иһэн бөтө бэрдэрэр. В. Фёдоров
2. кэпс. Ааспыты, былыр үйэтээҕини аҕын, саҥалыы эргитэн кэпсэт. ☉ Ворошить прошлое
Үтүөнү оҥорор үчүгэйин Үлүһүйэн туран үөтүө. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр, өбүгэлэрин үөтэ-үөтэ, аһаан-сиэн тунайдаан испиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Өр да өр олорон чэйдиэхпит, Үгүһү, быданы үөтэммит. Урсун
3. эргэр. Урут өлбүт өбүгэлэр үөрдэрин (дууһаларын, куттарын) ыҥырдаҕым диэн кинилэр ааттарын ааттаа (ордук ойууҥҥа, удаҕаҥҥа тут-лар). ☉ Заклинать именем предков, взывать к предкам, духам (о шамане). Туох диэн эттэ диэтэххинэ, Үөһээ дойдуга үүрүллэр күммэр Үөтэр күнүм буолла. Саха фольк. Тоҕус улуу Ойуун киһи Туойан чопчуруйдулар, Кыыран чыҥыйдылар, Алҕаан аарыгырдылар, Кэнийэн киирдилэр, Үөтэн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Үөһээ уолун Өлөрө охсон, Аҕаскын Айыы Дьаргыл удаҕаны ыҥыран, Үөтэн, алҕатан Үөһээ дойдуга Үтэттэрэн кэбис! С. Васильев
ср. др.-тюрк. өгүт ‘восхвалять’, др.- тюрк., тюрк. өт ‘петь; издавать звуки’
II
аат. Имигэс лабаалардаах, синньигэс сэбирдэхтэрдээх, сутука хатырыктаах мас эбэтэр сэппэрээк. ☉ Кустарник или дерево с гибкими ветвями и узкими листьями, ива
Тыа саҕатынааҕы үөттэр быыстарынан туох эрэ суола орҕочуйан барбыт. Амма Аччыгыйа. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыгырайа устар. П. Аввакумов
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
◊ Үөт чыычааҕа көр чыычаах
Ити күөлгэ иэҕэйэ үүммүт иирэҕэ, үөт чыычаахтара бырдаҕы ытыра-ытыра эккирэтиһэ оонньууллар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк., тюрк. сөгүт ‘дерево; ива’

I
туохт.
1. Сытыы биилээҕинэн тугу эмэ (хол., сарыыны) устатынан хайыт, тыыр. ☉ Резать, разрезать что-л. (напр., замшу) чем-л. острым вдоль
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Эмээхсин …… лөкөй тайах уорҕатын тириитин тэлэн …… бөҕө-таҕа гына сулар оҥорон бэлэмниир. ФГЕ СТС. Инчэҕэй, намчы иирэ талаҕы умнаһын ортотунан хайа тэлэн баран быһах ончоҕунан сыһыары сыыйа тардан быа курдук имигэс буолуор дылы имитэллэр. АЭА ТЫС
△ Тугу эмэ силэйэн, икки аҥыы хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Идти, двигаться вперёд, рассекая, прорезая что-л. «Победа» теплоход иннин диэки дьулустар дьулуһан, муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Мин түөһүм чиҥ баҕайы салгыны тоҕо тэлэн истэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Суолла таһаар; солоо. ☉ Прокладывать дорогу
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Бэлэм хайыһар суолунан, дьон сылыктаан тэлбит суолунан, адьас дьигиргээн да көрбөккө түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Туотук хаар түһэрин кытта Көөҥүрэ үрэх куулатынан хайыһар суолун тэлбитэ. И. Федосеев
△ Оту хотуурунан охсон тэлиини оҥор. ☉ Делать прокос (на сенокосе)
«Дьэ манан киирэн тэлэн барыах, ол көстөр хахыйахха диэри», — Пуд Ильич миэхэ тахсар сирбин ыйан биэрэр. Далан
Маҥнайгы оҕобун Маҥнай көтөҕөрүм тэҥэ долгуйа Маҥнайгы хотуур суолун тэлэрим. И. Гоголев
Кинилэр хас биирдиилэрэ бу артыал ходуһатыгар бастакы тэлиини тэлэн, бастыҥ охсооччу аатын ылар баҕалаах этилэр. А. Бэрияк
3. көсп. Тугу эмэ хайа көтөн үүнэн таҕыс (хол., тииһи, үнүгэһи этэргэ). ☉ Прорезываться (о растущих зубах); прорастать (напр., о почках растений)
Кэҕэ кыыл кэпсиир, Кэрэ өтөн үөтэр, Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир, Кэрэ сэбирдэх тэлэн Киэлитин киэргэтэр. С. Зверев
Саҥа тэлэн эрэр мутукча сыта минньигэс даҕаны. А. Сыромятникова
От-мас эмискэ тэлэ тэбэн, көҕөрбүт, сууммут-тарааммыт курдуга. И. Федосеев
♦ Эрэйи эҥээринэн тэлэн, муҥу муннунан тыыран көр муҥ I
Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан ортотунан курданан, уһугунан дугунан сылдьарын усталаах туоратыгар, оччоттон-баччаҕа диэри эрэй бөҕөнү эҥээринэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан
«Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
II
аат. Туохха эмэ (хол., сыарҕаҕа, тыыга, дьиэ аанын иннигэр) тэлгэх мас. ☉ Стлань, подстилочные доски (напр., на санях, в лодке, у входа в дом)
[Оппоос] араас тэрилин тыытыгар ууран, бэркэ оҥостон тэлигэр олорон, үрэҕи туһулаан эрдибитинэн барда. В. Тарабукин
Адарай үрдүнэн сыарҕаҕа туора тэлгэнэр тэл мастар титириктэн хаптаҕай гына суоруллан …… бэлэмнэнэллэр. АНП ССХТ
Муоста тэл маһа киһи атаҕын анныгар көстүбэккэ сытан эргичиҥниирэ. А. Гайдар (тылб.)
ср. др.-тюрк. тил ‘разрезать на узкие полоски’, тел ‘пробивать’, каракалп. тилиу, уйг. тилмак ‘нарезать, разрезать’