прил.
үөһээ, үөһээҥи

ж. стратосфера (атмосфера муора таһымыттан 8 —12 километртан үөһээҥи араҥата).

уу үтүүтэ (быһыт уутун үөһээҥи уонна алларааны бьефтэрин таһымнарын арааһа эбэтэр носуоһунан турбаҕа хачайданар уу төһө үрдүккэ көтөҕүллэр кээмэйэ. Миэтэрэнэн кэмнэнэр.)

аат.
1.
көр өрүө. Кутаа Хобороос тарбыйах үрүөтэ оҥорор. Н. Түгүнүүрэп
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан торбосторун үрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун субан баартара. Н. Заболоцкай
2. Ураһа ураата, буруо тахсар үөһээҥи хайаҕаһа. ☉ Дымоход урасы (чума)
Үөһэ ураһа үрүөтүнэн хаар иһирдьэ түһэн, ардах курдук, олорор киһи сирэйигэр ибиирбэхтиир. А. Софронов
ср. тюрк. сирге ‘намордник для телят’

рейсшина (анар өттө туорайдыы балтыһахтаах чертежтуур элиниэйкэ. Балтыһаҕа остуол кытыытынан халтарыйан сыҕарыйа сылдьар. Р. сытыары, туруору итиэннэ иннэри олох параллельнай сурааһыннары тардарга аналлаах. Р. туорайа, үксүн, икки хос буолар, аллараа туорайа элиниэйкэҕэ хамсаабат гьгаа олордуллар, үөһээҥитэ биинтэ көмөтүнэн салайыллар. Онон иннэри сурааһыны тардар кыаҕы биэрэр.)

аат. Атмосфераҕа уу паардара сойон хойдон мунньустубуттара. ☉ Облако, туча. Быстах былыт. Туман былыт
□ Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Былыттар быһыттан, үрэллэн, тарҕанан, Быданан-убанан хаалтара. Күннүк Уурастыырап
Былыт диэн син биир туман. МНА ФГ
тюрк. булыт, булут
♦ Былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы — туох эмэ күүтүллүбэтэх, куһаҕан соһумардык буоларын этэргэ. ☉ Как гром среди ясного неба
Фашисткай Германия биһиэхэ сэриинэн түспүтүн туһунан сурах былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы нэһилиэги бүтүннүүтүн соһуппута. «Кыым». Былыт баттыыр — тыал-хаар, ардах буолаары гыннаҕына ыараа, ыарытыйан бар (аалларан ыалдьааччылар, дьарҕалаахтар тустарынан). ☉ Чувствовать себя плохо, болеть перед непогодой, ненастьем (напр., о хронических больных)
Уучуумпу бөһүөлэккэ Улуйаллар, арай, ыттар, Былыт баттаан дьон бэркэ Бырда суох утуйбуттар. «ХС». Былыт Кыыһа — былыргы сахалар итэҕэллэринэн, улуу ырыаһыттары кытта аатсуол былдьаһан, күрэстэһэн ыллаһар үөһээҥи абааһылар кыыстара. ☉ По представлениям древних якутов, дочь верхних демонов, которая поет, соревнуясь с великими певцами
Баатар Дьаакып ааттаах ырыаһыт. Кинини кытта Былыт Кыыһа ылласпытыгар: «Кугас ынах Кутуругун төрдө, Кулгааҕын төбөтө …… Хойуулаах убаҕаһа, Хор, Хоттум ээ, мин киһи, Хоох-ух, хоох!» — диэн куоппута үһү. Күннүк Уурастыырап
Былыт Кыыһын Быһа кыйдаан ылан Дьиэрэҥкэйдэтэн, дьэһиэкэйдэтэн, Суомах дьоммун соһутаары, Сорунан суламмытым. А. Софронов
Быыкаабыттан истэрим — Былыт Кыыһа ыкса киэһэ, Ый Күн алтыһыыта, Аһаҕас эттээх-хааннаах Айар илбис эҥэрдээх Айыы оҕотун кытары Аат былдьаһан ыллаһарын. М. Тимофеев. Былыттаах халлаан курдук киһи — биир бигэ тыла суох, уларыта сылдьар киһи. ☉ У него семь пятниц на неделе. Былыттаах халлааҥҥа быкпатах (быгымына) — олус күндүтүк тутан, бүөбэйдээн, саһыаран, кистээн улаатыннар (олоҥхоҕо кыыс туһунан этэргэ). ☉ Воспитать очень бережно, не показывая посторонним (о героинях-девушках в олонхо). Былыттан тардыс — хойуутук буруолаа, үөһэ таҕыс (оһох буруотун туһунан — баайдык-дуоллук, байылыаттык олоруу бэлиэтин быһыытынан). ☉ Густо дымить, подниматься высоко (о дыме из печи — как о признаке зажиточной жизни)
Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, — Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
◊ Босхо (быстах) былыт — кыра лоскуй былыт. ☉ Небольшое облако, небольшая туча
Сөрүүн тыал үүрдэ Этиҥи кытта Босхо былыты Арҕаа мырааҥҥа, Араас өҥнөнөн Кылбаара кыыста Арылы кустук. С. Данилов
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан таһымнаан барааччы. Н. Заболоцкай
Быстах былыт күнү бүөлээтэ. Т. Сметанин
Сөрүүн тыал кэлэрэ Ол киэҥ алаастан Самыырдаан ааһара Быстах былыттан. В. Иванов. Итир былыт — үөһэнэн сылдьар үрүҥ чараас кэрдиистиҥи көрүҥнээх уһун синньигэс былыттар (үксүгэр сайын ыраас, куйаас кэмҥэ көстөөччүлэр). ☉ Перистые облака (в ясные летние дни)
Итир былыттары, киэҥник силэйэ тарыйан, толору ый мылас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
[Күн] Илин халлаан иититтэн, Итир былыт кэнниттэн Сарыал уота чаҕылыйан, Көтөн-ойон күөрэйдэ, Күлүм-дьирим күөгэйдэ. С. Васильев. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан
Чап-чараас, үп-үрүҥ итир былыттар онно-манна буруолууллар. Л. Попов. Күдэн (күдэрик, күдээр) былыт — тумаҥҥа маарынныыр, намыһах, түргэнник устар былыттар. ☉ Низкие быстро плывущие туманообразные облака
Аан тайҕа таҥнары сатыылаата, Күнү көрдөрбөт Күдээр былыт Күүгүнүү көттө. П. Ойуунускай
Күдэн былыт быыһыттан Күммүт күлэ тыгара. Күннүк Уурастыырап
[Самолет] Күүгүнүү, күйгүөрэ көттө: Күөх күдэрик былыттары Быһыта силэйтэлээн, Сындыыстыы сыыйыллан истэ. С. Зверев. Сатыы былыт — намыһаҕынан устар былыт. ☉ Низкое облако
Үчүгэй Үдьүйэн Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, Үөһээ дайдыга. Сатыы былыкка таҕыста. Саха фольк. Тэкки Одулок ыам бырдаҕын туһунан эппиттээх этэ: «Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн, кыа хааннарын уулууллар». Н. Заболоцкай. Сис былыт — кыһын ортотугар (тохсунньу эргэтигэр) кэлэр хас да хонуктаах былыт, ол былыт кэлиэҕиттэн ыла тымныы күүһэ мөлтүүр. ☉ Облака в середине зимы (в конце января), с появлением которых ослабляются сильные морозы
Ол түөкүн саһыл биллибэт буолан хаалла. Сис былыт кэлиэр диэри бүктэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Хаардаан-сиирдээн, сис былыт ааһар. Баал Хабырыыс
Бу үнүргү Кириһиэнньэ сис былытын иннинэ үктээбит диир. М. Чооруоһап. Сыстаҥ былыт — кэлим ардах былыта кэлиэн иннинэ киистэнэн убаҕас кыраасканан субуйа тарпыт курдук чараас былыттар. ☉ Облака, похожие на полосы, как бы нарисованные тонкой акварельной кисточкой. Таҥалай (тараах) былыт — чараас таҥалайдыы кэрдиистээх былыттар. ☉ Слоисто-кучевые облака
Мин тиэрэ түһэн, кэтэх тардынан, күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Араҕас сабыдыал халлаан Тараах былыт курдук Таҥнары найҕаран түһүүтүгэр …… Кытай Бахсылааны олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Тоҥ былыттар — сайыҥҥы логлоруттаҕас, өрүтэ өрөһөлөммүт үрүҥ былыттар. ☉ Кучевые облака
Тула өттүбэр Эркин хайалар иҥиэттэллэр, Төбөлөрүн Тоҥ былыттарга кистииллэр. С. Данилов
Кыдьымах курдук тоҥ былыттар өрө адаарыһан таҕыстылар. Т. Сметанин. Тор былыт — ардах былыта (быстах былыт). ☉ Туча. Уулаах былыт — харааран көстөр, ардыахтаах кэлим былыт. ☉ Темная дождевая туча
Халлаан дириҥэр, уулаах былыт кэтэҕэр, дөрүн-дөрүн этиҥ ньириһийэр, чаҕылҕан күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Уулаах былыттар Куугунаан аастылар, Утаҕы ханнарар Таммахтар куоттулар. Эллэй
Улуу Тукулаан арҕаһынан Уулаах былыттар соһуллаллар. С. Васильев. Чуо былыт — соҕотох тоҥ былыт. ☉ Одинокое облако. Этиҥ былыта — хараҥа өҥнөөх олус халыҥ, этиҥнээх чаҕылҕаннаах, дохсун ардахтаах, үксүгэр күүстээх тыаллаах былыт. ☉ Грозовая туча
Түһээтэхпинэ дьиэм таһыгар тахсан турар эбиппин, онно эмискэ, хоту диэкиттэн этиҥ былыта таҕыста. А. Софронов
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Этиҥ былыта хара быарынан хайалар сытыы чыпчаалларын кыһарыйан ааһар. П. Аввакумов

I
1. аат.
1. Сирэй ньуура, сирэй көстүүтэ. ☉ Лицо
Дыгын тойон дьахтара эппит: «Оҕонньоор! - диэбит,- бу дьүһүннэрэ биһиги дьүһүммүтүттэн чыҥха атын дьоннор эбээт!» Саха фольк. Ол мин дьүһүнүм харата, тоҥкуруунум, сатаан үҥкүүлээбэтим кини буруйа буолаахтыа дуо. Көмүс тэриэлкэттэн үҥкүрүйдэҕим ээ. Амма Аччыгыйа
«Ээ, [кэргэн тахсара] сөп буоллаҕа дии, кини кырдьаҕаһа туох буолуой, дьүһүнэ куһаҕана туох буолуой, сэниэ оҕонньорго баран бэйэтэ хотун буолуо буоллаҕа»,- диэн Хобороос хайҕаан барда. Эрилик Эристиин
2. Уопсай тас көрүҥ, бодо. ☉ Внешний вид, наружность кого-л., облик
Эр дьүһүнүгэр баар (өс ном.). Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ (өс ном.). Барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс сылайбыттар. Үлэ таҥастаах дьон, ол үөһэ сыыс-буор буолан, дьүһүннэрэ эбии бүрэтийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ира ньирэйи үүрсэн иһэн кыыһырбыт хаас дьүһүнүн үтүктэн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ. ☉ Внешние очертания, вид чего-л., облик; панорама
Улуу Москва куорат …… Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүйүөхпүн өйүм хоппото. Саха фольк. Сэргэлээҕим күһүнэ Сиэдэрэйин эбитин, Айылҕатын дьүһүнэ, Аата, баайын-кэрэтин! Күннүк Уурастыырап
Куораппыт дьүһүнэ ити баар, хаһан уларыйыах бэйэтэй? Н. Заболоцкай
△ Моһуон, маарынныыр туох эмэ. ☉ Форма, фасон, вид. Бу олордоҕуна: арай биирдэ өрүс үөһээҥи өттүттэн биир аччыгый дьиэ дьүһүнүгэр дылы сэп уунан устан иһэр. Бу кэлэн, кырыыга тиксибит. Саха фольк.
4. Туох эмэ барыла. ☉ Очертания, контур (контуры), абрис чего-л.
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри. Суорун Омоллоон
Саныыр идэҥ суруллар дьүһүнэ күлүмнүү-күлүмнүү, сүтэ-сүтэ хат төрүүр эбит. Суорун Омоллоон
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскиһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
2. дьөһ. суолт. Тугу эрэ оҥорор быһыы; оҥорорго сорунуу (тардыылаах формаҕа эрэ тут-лар, сэниир, атарахсытар дэгэттээх). ☉ Употребляется в притяжательной форме в роли послеслога или модального слова, имеет уничижительный оттенок
Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттарын киэһэ булбуппут. Амма Аччыгыйа
Всеволод Николаевич, бу ханналаатыгыт? - Күһүҥҥү тыаны көрө баран иһэр дьүһүммүт. Софр. Данилов
[Бууска] илин щитигэр 25 буулдьа суолун ааҕан тураллар. Щит кыҥыыр тыраҕаһынан түһэрэн, артиллериһы өлөрөн кэбиһээри ньиэмэс снайпердара бултаспыт дьүһүннэрэ. А. Данилов
[Тыыбын] ууга ыытымаары аһыйан аччарыһа турар дьүһүнүм. Н. Заболоцкай
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) - уруккугуттан букатын туспа көрүҥнэн (үксүн кими эмэ албыннаан кыайаары). ☉ Менять обличье, стараться казаться другим (обычно чтобы обманом достичь своей цели)
[Иирбит Ньукуус - бандьыыттарга:] Өлөрөөрү гынар дьоҥҥутун тыыннаахтыы уматан иһиҥ - оччоҕо уот-сиэмэ элбиэҕэ, орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. Дьүһүн уларыйар уот сиэмэ буолар кэмим кэллэ. Умата тардыҥ!!! П. Ойуунускай
Суох, билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаах буолаллар, оттон абааһы-адьарай бухатыырдара өлөн баран иккиһин төрүүр кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
Дьон санаатын бэйэтигэр тардаары аристократия, кини аны тус бэйэтин тускутугар буржуазияны утары буруйдуур ааҕы оҥорбута буолан дьүһүн кубулунарга тиийбитэ. К. Маркс (тылб.). Дьүһүнүнэн көрөр кэпс. - дьоҥҥо сөбүлүүрүнэн эбэтэр бэйэтигэр туһалааҕынан эрэ көрөн сыһыаннаһар (үксүн салайар үлэһит туһунан). ☉ Относиться к людям в зависимости от того, какое впечатление они производят или какое положение они занимают (обычно о руководителях - соотв. встречать по одежке)
[Кэтириис:] Биһиги бэрэссэдээтэлбит киһини дьүһүнүнэн көрөр ээ. Биһигинньик дьон эһигини кытта тэҥнэһиэхпит дуо? С. Ефремов. Дьүһүнүттэн көр - быһыыттанмайгыттан, туругуттан көрөн дьаһан, сыһыаннас. ☉ Предпринимать что-л. в отношении кого-чего-л. в зависимости от состояния, в котором находится это лицо или предмет, действовать или делать что-л. смотря по обстоятельствам
Оттон [хайыахпытый, кунаммытын уонна оҕобутун үлэлэтэ] ылан көрүөҥ буоллаҕа. Дьүһүннэриттэн көрөн харыстаан үлэлэтэ сылдьыаҥ. Амма Аччыгыйа
Онно бу курдук суруллубут: «Ыл ийэҕиттэн эҕэрдэтэ! Дьүһүнүттэн көрөн бэйэҥ билэргинэн сырыт». Суорун Омоллоон. Дьүһүнэ холунна - 1) сөбүлээбэккэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна. ☉ Измениться в лице, иметь сердитый, раздраженный вид (от досады, обиды и т. д.)
Дьэргэ [киһи аата] сэбиэттэн санаата алдьанан, дьүһүнэ холлон киирдэ [мөҕүллэн, күтүрэнэн]. Болот Боотур; 2) уопсай туруга мөлтөөн, сэбэрэтэ уларыйбыт (ыалдьан, куттанан о. д. а.). ☉ Выглядеть неважно (из-за болезни, страха и т. п.)
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ [ууга түһэн тымныйбытыттан, иччиттэн куттаммытыттан]. Амма Аччыгыйа
◊ Бу (ити) дьүһүннээх - тугунан эрэ киһи орто, сөптөөх кэриҥ диэн саныырыгар быдан тиийбэт. ☉ Модальное сочетание, выражающее пренебрежение, жалость (малюсенький, плохонький, неважненький)
Ити дьүһүннээҕи кыайбакка аччарыһа тураҕыт дуо? Таһыттан киирбит киһи санаата: «Ааттатай, оҕолор! Өспүт да дьоннор эбиттэр! Бу дьүһүннээх синньигэс быаны быһа тарпат диэн сүрдээх мөлтөх дьоннор!» - дии санаата. Ньургун Боотур
«Ы, сааланыан баҕарар эбит дии, бу дьүһүннээх бэйэтэ!» - Микиитэ быраатын сүүһүттэн сыллаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сааппаккын даҕаны... Былаас былдьастаҕа аатыран, ити дьүһүннээх киһини кырбыы тураҕын. Эрилик Эристиин
Мин бүгүн [тайаҕы олус ыраахтан ытан] улаханнык сыыстым ээ. Ити аата иҥсэбин кыамматым дуу, тугуй? Киси да бөҕөбүн! Ити дьүһүммүнэн булчут диэн ааттаахпын. Р. Кулаковскай. Дьүһүн быс - туох эмэ тас көрүҥүн атын туохха эмэ холоон, маарыннатан ойуулаан эт. ☉ Описать наружность, внешний вид, облик кого-чего-л., образно сравнивая его с другим предметом или лицом. Оһох Хомус [диэн сир аатын], арааһа оһоххо маарыннатан, дьүһүн быһан ааттааһын буолбатах быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ. Дьүһүн хоһуй - тугу эмэ тас быһыытынан көрөн ойуулаан эт. ☉ Живописать внешний вид какого-л. предмета
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Оттон умсааҕы - умус-аах диэнтэн диир. Багдарыын Сүлбэ. Үтүө дьүһүммүн көрөөр - куһаҕан буоларбын көрөн абыранаар (үксүн кимиэхэ эмэ куттаан, чахчы киниттэн сылтаан куһаҕан буоларын - өлөрүн өйдөтөн этии). ☉ Полюбуешься моим несчастьем (обычно с угрозой, имея в виду свое несчастье, возможно даже смерть, причиной чему станет тот, к кому обращаются)
[Даайыс:] Хата бүгүн ийэбэр [ыарахан буолбуппун] этиэм, үтүө дьүһүммүн көрдүн... А. Софронов
[Оноҕочоон Чоохоон] уолаттарга, кыргыттарга баран [биирдэ сытыарыҥ диэн] ааттаспытын эмиэ үүрэн ыыталлар. Онуоха: «Чэ, бука барыгыт тылбын истибэтигит, үтүө дьүһүммүн көрөөрүҥ!» - диэн баран тахсан барар. Суорун Омоллоон
п.-монг. дьисун
II
аат. Туох эмэ өҥө, кырааската. ☉ Цвет, окраска; масть (животного)
Сааһын тухары дьүһүнэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: хаардаах төҥүргэстэр). [Чыычаахтар] үгүстэрин дьүһүнэ биир бороҥ эрээри, тус-туспа саҥалаахтар, майгыннаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин, ол удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
Бу ынаҕым аата «Саһылыкаан», кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап